Rồi tất cả sẽ trở thành Đồ Sơn

Từ sau khi đường cao tốc Hà Nội - Lào Cai khánh thành, lượng khách tới Sapa tăng đột biến. Dịp Tết Nguyên đán vừa rồi, ô tô và xe khách biển số 29 và 30 chen chúc nhau nhích từng tí một trên những con phố dốc và hẹp ở trung tâm, rú ga giữ máy, bấm còi inh ỏi.

Cảnh phân phát quà cho trẻ em dân tộc thiểu số

Buổi tối, ở quảng trường nhà thờ, nhạc disco được mở to hết cỡ, tiếng bass làm vạt áo rung bần bật. Các buổi sáng, du khách chen lấn nhau để xuống thung lũng "thăm quan" các bản, lượng iPad nhiều hơn số lợn con nằm vầy đất ven đường.

Không còn nhìn thấy núi non gì nữa vì hai bên đường đã kín hàng quán bán đồ lưu niệm. Trẻ con Hmong xếp hàng đợi được phát bánh kẹo như là khỉ trong sở thú.

Những đứa bạo dạn hơn thì đi giật lùi trước mặt khách, chúng từ chối kẹo, chỉ nhận tiền, và đồng thanh kêu như những cái máy vô hồn, tiếng Kinh không sõi "cô cho hai nghìn, cô cho hai nghìn". Một cộng đồng và một vùng thiên nhiên đã đánh mất nhân phẩm của mình vì du lịch.

Đi du lịch là một sở thích khá mới của người Việt. Tới tận giữa những năm 1990, Sapa vẫn còn là một thị trấn xanh, yên tĩnh và thanh bình, du khách chủ yếu là người nước ngoài. Hồi đó, không có một người Kinh nào quan niệm leo lên đỉnh Phan Si Pang là một việc đáng làm, đấy là việc chỉ người Hmong “phải” làm để mưu sinh.

Cũng giống như ở phương Tây sau chiến tranh thế giới thứ II, phong trào đi du lịch của người Việt dần dần lớn mạnh khi có đủ ba yếu tố hội tụ.

Thứ nhất, thu nhập đã vượt qua những nhu cầu tối thiểu. Thứ hai, quỹ thời gian rộng rãi hơn, người ta không phải đầu tắt mặt tối lo cho cuộc sống nữa. Thứ ba, cơ sở hạ tầng, nghĩa là phương tiện đi lại, dịch vụ khách sạn và ăn uống, đã tốt lên, để cho việc xê dịch không còn vất vả nữa.

Những yếu tố đó làm thay đổi thái độ của người ta với việc di chuyển, chuyển từ quan điểm “xểnh nhà ra thất nghiệp” tới chỗ coi việc ra khỏi nhà như một thú vui, một sự hưởng thụ.

Thậm chí, để thoát khỏi cái buồn chán của cuộc sống công sở hàng ngày ở một thành phố lớn, người ta còn tìm tới cái vất vả như một cuộc chạy trốn ngắn ngủi, tất nhiên bởi người ta biết là cái vất vả này là hữu hạn về mặt thời gian, và các rủi ro nằm trong vùng được kiểm soát. Các phong trào phượt, phong trào đạp xe, phong trào “leo Phan” ra đời.

Lũ lượt đi chơi

Cái đang xảy ra ở Sapa là sự hoành hành phá phách của hiện tượng du lịch đại trà (mass tourism) và chính sách phát triển phục vụ nó.

Giờ đây, tình hình đã khác hẳn. Năm ngoái có gần 4 triệu lượt người Việt đi du lịch nước ngoài, cộng với 40 triệu lượt khách nội địa, tổng lại là bằng một nửa dân số quốc gia. Nhìn xung quanh, ta thấy mỗi gia đình đều lên kế hoạch cho một vài chuyến đi trong năm. Với người Việt trung lưu, du lịch đã trở thành một sinh hoạt cơ bản, như mua sắm hay đi nhà hàng.

Khoảng khắc cho đồ đạc lên ô tô để lên đường bao giờ cũng là một trong những khoảnh khắc phấn khởi nhất của cả gia đình trong năm, và hình ảnh người bố trẻ lái xe trên xa lộ, người mẹ trẻ gọt hoa quả ở ghế bên cạnh, ở đằng sau là hai đứa con chụm đầu chơi iPad, truyền tải một trong những cảm giác sống viên mãn nhất của Việt Nam đầu thế kỷ 21.

Du lịch là con ngỗng đẻ trứng vàng với nhiều địa phương, họ giàu có lên trông thấy nhờ vào nguồn thu từ du khách, nếu “giàu có" được đo bằng số lượng nhà cao tầng mới xây và số ô tô chạy trên đường. Cái mất mát thì không ai lượng hoá được. Thờ ơ hoặc không ý thức được mặt trái xấu xí của du lịch, phần lớn các chính quyền địa phương tiếp tục cổ suý vô điều kiện cho “ngành công nghiệp không khói” này như một hướng phát triển văn minh và tiến bộ.

Cái đang xảy ra ở Sapa là sự hoành hành phá phách của hiện tượng du lịch đại trà (mass tourism) và chính sách phát triển phục vụ nó. Chính sách này có thể được gói gọn trong một mục tiêu: càng nhiều khách càng tốt. Để tiếp tục với ví dụ Sapa: số lượng khách tới đây vào năm 1991 là 2 000.

Năm 2002, con số này là 60 000 người. Nhưng riêng trong đợt nghỉ Tết Nguyên đán 2015 vừa rồi số du khách đã là 50.000 người.

Sapa đang bị phá hủy vì cách làm du lịch?

Trong cuốn “Quá tải: kinh doanh du lịch bùng nổ”, tác giả Elizabeth Becker gọi du lịch là một ngành công nghiệp toàn cầu tàn bạo, một con dao hai lưỡi, hứa hẹn thu nhập và việc làm cho bên chủ nhà, và các trải nghiệm để đời cho bên khách, nhưng cùng lúc cũng có sức tàn phá khủng khiếp với môi trường, văn hoá và cộng đồng.

Số phận của các địa điểm du lịch tầm cỡ khác của Việt Nam cũng tương tự như Sapa. Ở vịnh Hạ Long, mỗi ngày 20.000 du khách được đưa đến và chuyển đi như gà con trên băng chuyền, sau khi trực tiếp xả thẳng phế thải của mình xuống dưới biển.

Ở Phú Quốc, mùi nắng gió, mùi nước mắm, các đồn điền tiêu, những làng chài, tâm hồn và cá tính của hòn đảo, đang biến mất dần. Thay vào đó là chi chít hàng quán, biển hiệu rối rắm, như một thị trấn vô hồn bất kỳ nào khác.

Người ta xẻ rừng quốc gia để đặt vào đó các lâu đài nhái kiểu cổ tích châu Âu chóp nhọn loè loẹt xanh đỏ, những cây thông và bãi cỏ ôn đới lạ lẫm với khí hậu địa phương, biến một thiên đường nhiệt đới tự nhiên thành một “thiên đường" bê tông nhân tạo.

Du lịch đại trà là một hiện tượng toàn cầu, nhưng nó gây ra tác hại nhiều nhất ở các nước đang phát triển, vì sức chống cự của những nước này, cả từ nguồn lực tài chính lẫn trình độ quản lý yếu kém hơn. Ở Angkor Wat, gần đây các ngôi đền bắt đầu bị lún vì mực nước ngầm hạ thấp do mức tiêu thụ nước của các khách sạn liên tục tăng lên.

Ám ảnh nhất với tôi là Vang Viêng ở Bắc Lào. Nằm bên bờ sông Nam Song, được vây xung quanh bởi các dãy núi đá vôi trùng điệp, cái làng nhỏ duyên dáng và xinh xắn này bỗng nhiên trở thành nơi các thanh niên phương Tây tập kết để ăn chơi như không có ngày mai. Họ tụ tập ở các bar trải dài 4 km dọc bờ sông, ăn pizza trộn với cần sa, nốc whisky đựng trong các bát ô tô nhựa, nhảy nhót trong tiếng nhạc rầm rầm, rồi nằm trong xăm ô tô lao mình xuống nước xoáy để tiêu khiển. Sau mấy chục ca tử vong chỉ trong vòng một năm, chính phủ Lào phải ra tay dừng cuộc vui lại.

Mức sống chung cao lên, các đường bay giá rẻ ra đời, càng tạo điều kiện cho du lịch đại trà phát triển. Thậm chí, người ta bắt đầu dùng tới thuật ngữ “du lịch siêu đại trà" (mega-mass tourism) để mô tả hiện tượng này.

Đầu thế kỷ 21, Giáo hoàng John Paul II phê phán du lịch đại trà là một hình thức bóc lột mới, nó “biến văn hoá, các nghi lễ tôn giáo, và các lễ hội dân tộc thành những sản phẩm tiêu dùng” khi khách du lịch tìm tới những cái mới lạ một cách hời hợt và không muốn tiếp xúc thực sự với văn hoá bản địa.


Thật vậy, trong trường hợp Sapa, điều quan trọng nhất với các du khách là câu hỏi ăn lẩu cá hồi ở đâu và mua rượu táo mèo chỗ nào. Không ít người lên đây vì bạn rủ đi để “có người uống cùng cho khỏi buồn.” Văn hoá, thể hiện qua đám người dân tộc ăn mặc sặc sỡ và những cái ruộng bậc thang, sẽ chỉ là cái phông cho các bức selfie.

Chả ai bỏ công ra tìm hiểu về lịch sử, tín ngưỡng, xung đột xã hội, hoàn cảnh kinh tế của người dân ở đây. Có lẽ yếu tố “văn hoá" duy nhất mà khách quan tâm là cái chợ tình như là cái gì man di đáng yêu của “bọn nó”, nhưng đằng nào nó cũng biến mất từ nhiều năm nay rồi - cũng vì du lịch.

Đấy là chưa nói tới chuyện sắp tới sẽ có nhiều hội thảo, tập huấn, tổng kết, liên hoan v.v… được tổ chức ở Sapa, ngạch này gọi là du lịch - công việc (business tourism). Loại du khách này thường không đi cùng gia đình, nên chắc lúc đó sẽ mọc lên nhiều tiệm massage và karaoke thư giãn với các cô gái miền Tây Nam Bộ đổ về cạnh tranh với con gái địa phương.

Chầu rìa trên quê hương?

Nhìn những gì người ta đang tiếp tục làm với Sapa mà thấy đau lòng. Các khách sạn khổng lồ tám, chín tầng vẫn đang xẻ núi mọc lên, nhiều khi chỉ cách cái bên cạnh một con phố nhỏ, xe không quay được đầu.

Đảo qua một vòng trên báo chí, cũng thấy nhắc tới các “thách thức" du lịch ở Sapa, nhưng hoá ra đó chỉ là các vấn đề “cháy” phòng và khan hiếm chỗ đỗ xe. Chính quyền địa phương cam kết sẽ ưu tiên giải quyết để “Sapa ngày một vui hơn.”

Sắp tới, cáp treo sẽ làm hàng trăm người đang khuân vác phục vụ khách leo núi mất việc. Họ sẽ ra nhập đám vợ con họ đang lang thang hàng ngày ở thị trấn.

Cáp treo lên đỉnh Phan Si Pan cũng đang được thi công. Ở độ cao 3000 m, người ta đang phá đá để tạo ra một khu vực rộng gần 8 ha, một diện tích rất lớn ở độ cao chênh vênh đó. Quần thể ga đến sẽ có “khu dịch vụ du lịch, khu tham quan, công viên văn hoá tâm linh và một tượng Phật khổng lồ”.

Cáp treo có công suất 2000 người một giờ, nghĩa là khi đi vào hoạt động sẽ cho phép mười mấy nghìn người lên đỉnh núi mỗi ngày, quanh năm, ngày nào cũng như ngày nào, thay vì con số hiện nay chỉ là mấy chục người một ngày leo đường bộ, và chỉ trong 6 tháng mùa khô.

Còn những người dân tộc, những người thực ra là chủ từ bao đời của vùng núi này, họ được gì từ tất cả những cái này? Hiện nay, mỗi du khách tới Sapa sau khi bỏ ra 1 triệu đồng cho việc đi lại, khách sạn, ăn uống - tất cả chảy vào túi người Kinh, kể cả tiền cho một chai nước trắng - thì mới bỏ ra 10 nghìn mua mấy cái đồ thổ cẩm của người dân tộc. Thậm chí nhiều hướng dẫn viên du lịch còn dẫn khách tới các cửa hàng bán thổ cẩm nhập từ Trung Quốc vì họ được hoa hồng từ đây.

Người thiểu số đang ra rìa ngay trên quê hương họ

Và như vậy, những người Hmong, người Dao, người Tày, người Giáy, sẽ chủ yếu là đứng chầu rìa ở ngay trên quê hương họ. Sắp tới, cáp treo sẽ làm hàng trăm người đang khuân vác phục vụ khách leo núi mất việc. Họ sẽ ra nhập đám vợ con họ đang lang thang hàng ngày ở thị trấn.

Họ sẽ không để cho du khách yên, sẽ táo tợn, sẽ đeo bám quấy rầy cho tới khi khách mua hàng mới thôi, sẽ hét “no money, no photo.”

Buổi trưa, khi các đoàn khách bận rộn với món lợn mán nướng bên trong các quán ăn, họ sẽ ngồi trên bậc thềm bên ngoài, ngước nhìn lên để thấy ngọn “Hủa Xi Pan" của mình, một biểu tượng của thiên nhiên hùng vĩ, nóc nhà chung của họ từ hàng trăm năm nay, bỗng nhiên trở thành một điểm hành hương Phật giáo mới để cho những người ở đâu tới khấn lậy và nhét tiền vào tay tượng, xa lạ và thô bạo với không gian văn hoá của họ.

Có thể dừng lại cỗ máy khổng lồ mang tên “phát triển" này được không? Tôi không chắc. Bởi nó đang được đốt bởi lòng tham. Các doanh nghiệp thì say lợi nhuận. Chính quyền thì say tăng trưởng GDP.

Các du khách thì tham các trải nghiệm mì ăn liền, được tưởng thưởng mà không phải lao động. Họ muốn “chỉ cần 15 phút để lên nóc nhà Đông Dương”, chụp selfie giữa rừng già mà vẫn đi guốc cao gót được, nhẹ nhàng như vào Paris Deli.

Nhưng cũng như với mọi thứ khác trên đời, sự tham lam sẽ phá huỷ hết. Lòng tham sẽ biến con ngỗng vàng mang tên du lịch thành một con quái vật. Các nhà chuyên môn đã nói nhiều về cú nổ bong bóng của các điểm đến sau thời kỳ tăng trưởng nóng vô độ.

Với cách làm du lịch hiện nay, sẽ tới lúc Sapa giống muôn vàn những chỗ khác: vô bản sắc, ô hợp, nhân tạo và rẻ tiền. Rồi tất cả sẽ trở thành Đồ Sơn, một sự thảm hại cho cả người ở đó lẫn người tới thăm.

Bài viết thể hiện quan điểm riêng của tác giả từ Hà Nội.

Đặng Hoàng Giang
Theo BBC

Người Việt dứt khoát phải bứt khỏi tình thế 'làng nhàng'

Muốn hội nhập thành công với thế giới bên ngoài, muốn nâng cao vị thế dân tộc trong cộng đồng nhân loại, người Việt dứt khoát phải bứt khỏi tình thế làng nhàng hiện nay.

Do yêu cầu của công việc, chúng tôi thường xuyên xe dịch giữa các vùng miền. Điều thú vị trong những chuyến đi như thế là những cuộc thảo luận hào hứng, cởi mở và hết sức ngẫu nhiên giữa các thành viên trong đoàn. Với người xê dịch, thảo luận là cách tốt nhất để quên đi sự xa ngái của đường trường, để mở mang sự hiểu biết và để tìm lấy những niềm vui bình dị.

Lần nọ, trên đường vô Nam, khi mọi người đang so sánh tố chất giữa người Việt với các nước khác trong khu vực, một nhân vật kỳ cựu trong đoàn đã đưa ra nhận xét: “Chung quy lại, xã hội mình là một xã hội làng nhàng, các anh ạ”.

Cuộc thảo luận kết thúc không lâu sau đó nhưng hai tiếng “làng nhàng” khiến tôi nhớ mãi. Quả vậy, nhờ khả năng biểu cảm cao độ, làng nhàng đã lột tả thật tài tình thần thái của đối tượng mà nó hướng đến và đem lại cho người nghe một khoái cảm hết sức đặc biệt. Trong bài này, chúng ta sẽ thử lần theo ý nghĩa của nó để nhận diện đặc điểm cơ bản của xã hội Việt Nam hiện nay.

Làng nhàng là một từ láy rất giàu sức biểu đạt. Nó gợi lên một sắc thái nhếch nhác, bình bình, nhàn nhạt, tàm tạm; không rõ ràng, không nổi bật, không dứt khoát, không triệt để.

Trong cuộc sống, làng nhàng thường được dùng để đánh giá một con người cụ thể nào đó. Đặc điểm nhận biết một người làng nhàng là anh ta không có gì nổi bật khiến người khác phải chú ý. Anh ta không kém hẳn mà cũng không giỏi hẳn – tức không thể làm chủ một cách thành thạo những kĩ năng cần có trong công việc (nên không biết nên gọi là thầy hay là thợ), ít khi bày tỏ quan điểm riêng và thường nghi ngờ cái mới. Dửng dưng với mọi vận động của cuộc sống bên ngoài, cuộc sống của anh ta được giới hạn trong những vấn đề mưu sinh.

Như vậy, từ láy làng nhàng luôn bao hàm hai nghĩa chính: vừa nêu bật khía cạnh trình độ, năng lực; vừa hàm chỉ một thái độ sống, thái độ hành động. Giữa hai nghĩa này có mối quan hệ bổ trợ lẫn nhau: một trình độ làng nhàng thường dẫn đến một thái độ sống làng nhàng và một thái độ sống làng nhàng thì luôn song hành với một trình độ làng nhàng tương ứng.

Đối lập với làng nhàng là chuyên nghiệp là nói đến một cái gì đó rất cơ bản, hệ thống, rõ ràng, tường tận, triệt để. Một xã hội làng nhàng là một xã hội mà các năng lực thiết yếu cho công cuộc phát triển chỉ ở mức trung bình. Một xã hội làng nhàng cũng là một xã hội bàng quang, hời hợt: hời hợt với những vấn đề của chính nó và của thế giới xung quanh.

Có thể bạn sẽ giải thích tình trạng làng nhàng của xã hội Việt Nam bằng lý do văn hoá. Cũng đúng thôi, xã hội tiểu nông truyền thống của người Việt đã chuẩn bị sẵn các tiền đề vật chất và tinh thần cho cái làng nhàng xuất hiện: sản xuất, giao thương manh mún, nhỏ lẻ, bám nội địa; chuộng sự ổn định, an bằng; chuộng cái thực tế, trước mắt hơn là cái hệ thống, trừu tượng… Tuy nhiên, khung thể chế hiện tại – với “điển hình tiên tiến” là thể chế giáo dục, mới là nguyên nhân trực tiếp, cơ bản.

Có thể khẳng định rằng, sự làng nhàng của sản phẩm tất yếu của một nền giáo dục muốn dạy cho con người mọi thứ nhưng hầu như không dạy cho họ thứ gì cả, đặc biệt là khả năng tư duy độc lập , khả năng đặt câu hỏi trước mọi vấn đề của cuộc sống. Nhận định này có vẻ mâu thuẫn nhưng sự thực là với cách đào tạo hiện nay, người học sẽ biết rất nhiều thứ, mỗi thứ một ít, nhưng cái biết ấy không giúp họ hình thành một khả năng tư duy độc lập và kĩ năng làm việc cơ bản để sau đó, có thể “vào đời” như một công dân độc lập, đàng hoàng, tự tin.

Làng nhàng là một trở lực rất lớn cho sự phát triển xã hội. Trong một xã hội làng nhàng, cái mới, cái đỉnh cao hiếm khi xuất hiện.

Một mặt, xã hội không đủ khả năng phát hiện, sáng tạo các tri thức mới hoặc cập nhật, ứng dụng các thành tựu tri thức mới mẻ, phong phú của nhân loại để đi đến những “bước nhảy sinh mệnh” làm thay đổi số mệnh cộng đồng. Tình trạng này diễn ra trong mọi lĩnh vực của cuộc sống: từ tư tưởng đến chính trị, kinh tế văn hoá, giáo dục, nghệ thuật….

Mặt khác, trong môi trường làng nhàng, cái mới, nếu có, cũng thiếu môi trường thuận lợi để đơm bông, kết trái. Đường đi quen thuộc của cái mới, cái đỉnh cao tìm cách “nôm na hoá”, “đại trà hoá” cho phù hợp với “căn cơ” của số đông. Lâu dần, từ chỗ là phương tiện, cái nôm na, đại trà, đại chúng trở thành mục đích, thành khuôn mẫu phát triển của xã hội. Quy trình này đi ngược với xu thế phát triển thông thường. Bởi lẽ, bao giờ cũng vậy, muốn trở lên phát triển, xã hội nào cũng cần dựa trên cái đỉnh cao, cái tinh hoa. Phi tinh hoa bất thành phát triển.

Chỉ với sự dẫn đường của cái đỉnh cao, phát triển mới thực sự là một quá trình có triết lý, định hướng, mục tiêu, phương pháp, kế hoạch rõ ràng, phù hợp và bắt nhịp được với trào lưu vận động của nhân loại. Sự làng nhàng còn góp phần tạo nên một xã hội thụ động. Với một con người cụ thể, nếu năng lực và thái độ sống của anh ta chỉ ở mức làng nhàng, anh ta luôn luôn lệ thuộc vào một đối tượng khác. Đối tượng ấy có thể là quyền lực, là truyền thống, là đám đông, kể cả… thần thánh.

Trong tâm thế lệ thuộc, con người mất niềm tin vào chính mình, mất động lực vươn tới, phó thác tương lai cho sự run rủi của số phận và sẵn sàng đánh đổi nhân cách – miễn rằng sự đánh đổi ấy mang lại cho họ một đảm bảo về quyền lợi. Khi những cá thể lệ thuộc, bị động chiếm thành phần đa số, họ sẽ trở thành gánh nặng cho xã hội. Sự lan toả sức ì chắc chắn sẽ diễn ra, ảnh hưởng tiêu cực đến tính năng động xã hội của bộ phận còn lại, biến sức ì thành đặc tính trội của cộng đồng.

Trong một xã hội lệ thuộc, điều lo ngại nhất là nó không tự quyết được vận mệnh mà thường phụ thuộc và do đó, thường hứng chịu những rủi ro, bất trắc từ thế giới bên ngoài.

Muốn hội nhập thành công với thế giới bên ngoài, muốn nâng cao vị thế dân tộc trong cộng đồng nhân loại, người Việt dứt khoát phải bứt khỏi tình thế làng nhàng hiện nay. Thu nhập trung bình là một cái bẫy trong phát triển, nhưng chỉ là cái bẫy thứ yếu, là rào cản vô hình ngăn trở quá trình đi lên của dân tộc.

Dù “biết rồi, khổ lắm, nói mãi”, vẫn cứ phải nhắc lại rằng: cải cách thể chế, đặc biệt là cải cách hệ thống giáo dục là con đường tất yếu, cơ bản để khắc phục tình trạng làng nhàng của xã hội. Nhưng đổi mới thể chế không phải là con đường duy nhất. Nhấn mạnh tầm quan trong của thể chế không có nghĩa là xem nhẹ vai trò năng động của mỗi cá nhân trong quá trình đổi mới xã hội. Thực tế này càng được củng cố hơn bao giờ hết trong kỷ nguyên công nghệ và thông tin.

Ngày nay, Internet đã mở ra những khả năng vô tận cho sự phát triển, khẳng định các giá trị cá nhân, cũng như sự đóng góp của yếu tố cá nhân vào sinh hoạt cộng đồng. Trên một thập niên trở lại đây, nhờ sự kích của Internet, ở Việt Nam đã hình thành nên một lớp người mới, một thế hệ mới mà ta tạm gọi là “thế hệ Internet”. Với họ, Internet là một thành tựu công nghệ đặc biệt, một công cụ phát triển có khả năng thúc đẩy sự trưởng thành của từng cá nhân và xã hội.

Thông qua Internet, họ đã khám phá, tiếp nhận, lĩnh hội những giá trị mới mẻ, phong phú mà môi trường xã hội chưa thể mang lại cho họ và nhờ vậy, tự giải phóng mình ra khỏi khuôn khổ trật hẹp, đơn điệu của sự làng nhàng. Các giá trị phong phú mà họ có được đang góp phần mở rộng tính phong phú, đa dạng lên đời sống xã hội.

Còn bạn, bạn đã thực sự gia nhập vào thế hệ ấy chưa?

Đặng Hoàng Giang
 Thời báo kinh tế Sài Gòn

'Tư duy phong kiến và bảo thủ trỗi dậy'

Phong cảnh văn hoá của năm 2014 có gì đặc biệt?

Ngoài những sự kiện chấn động và gây tranh cãi, từ ca sĩ Lệ Rơi tới hoa hậu Kỳ Duyên, có một dịch chuyển trong xã hội đáng được lưu ý, đó là sự trỗi dậy của chủ nghĩa bảo thủ.

Cơn thịnh nộ quanh chiếc khăn Piêu

Lý do là bởi để phục vụ cho ca khúc về Tây Nguyên của mình, họ đã sử dụng chiếc khăn Piêu vốn được người Thái đội trên đầu như một chiếc khố.

Ngay lập tức, cộng đồng mạng dậy sóng. Nhẹ thì người ta lên án ban nhạc cùng với nhà đài là thiếu hiểu biết, vô văn hoá, phản cảm. Nặng thì người ta cho là văn hoá Thái bị chà đạp, miệt thị.

Một bài báo trên Tuần Việt Nam cho biết, chiếc khăn Piêu là “kết tinh văn hóa phi vật thể của dân tộc Thái, với những hoa văn tinh tế “được đúc kết từ cuộc sống - lao động - sản xuất - đấu tranh sinh tồn của cả tộc người.” Một vật dụng “vừa gần gũi vừa thiêng liêng” với người Thái.

  Hẳn các nhà chức trách cũng lấy làm phiền lòng khi con đường mang tên danh nhân này, cũng như nhiều đường phố khác, vẫn không tránh được mùi xú uế, và rác rưởi bẩn thỉu ở nhiều đoạn, nhưng chẳng nhẽ lại bỏ hết tên riêng đi, và quay ra đánh số các phố giống như Hoa Kỳ làm ở New York, hay Myanmar làm ở Yangoon?

Bài báo cũng khẳng định các chân lý “ai cũng biết thức ăn không thể để trên mặt ghế”, và “không thể ngồi lên một cái gối”, để minh chứng cho sự lố bịch khăn khố kia, và tất nhiên, lên tiếng yêu cầu các cơ quan quản lý có các “biện pháp xử lý thoả đáng”.

Chỉ trong hai ngày, dòng trạng thái trên Facebook của tác giả bài báo được 400 lượt chia sẻ (share), bản thân bài báo trên VietnamNet nhận được 23 nghìn like.

Một số bình luận trái chiều kiểu “Thoái mái đi, ở các nước khác người ta còn lấy quốc kỳ làm bikini kia kìa” bị chìm nghỉm trong biển người phẫn nộ cũng như các ca thán về sự xuống cấp văn hoá trong xã hội.

Các nhà chức trách không để đợi lâu - một tuần sau, VTV3 bị phạt 15 triệu.

'Suy nghĩ phong kiến'

Điều mà nhiều người cho rằng là sự phản ứng chính đáng của một cộng đồng thiểu số, dễ tổn thương, với tôi, là một thái độ bảo thủ, cứng nhắc và một suy nghĩ phong kiến.

Tư duy phong kiến quy định những tên nào thì không được nhắc tới, màu sắc nào thì ai được dùng, và các vật thể nhất định thì phải sử dụng ra sao, nếu không muốn bị quy trọng tội là “phạm huý”.

Tưởng đã được vượt qua từ lâu trong xã hội Việt Nam hiện đại và toàn cầu hoá, suy nghĩ phong kiến này nay lại lớn mạnh.

Một ví dụ khác là thông tư “Hướng dẫn đặt tên doanh nghiệp phù hợp với truyền thống lịch sử, văn hóa, đạo đức, thuần phong mỹ tục của dân tộc”, nôm na là quy định cấm các doanh nghiệp lấy tên danh nhân, được Bộ VH-TT&DL ban hành vào đầu tháng 10.

Trong trường hợp đầu, tư duy phong kiến cho rằng vị trí mang khăn Piêu trên người của ban nhạc pop kia là không thể chấp nhận.

Khăn piêu thường được người Thái dùng để đội
trên đầu

Không rõ có ổn không nếu gắn mấy cái khăn Piêu làm thành một cái khăn choàng khoác vai, hay nếu Pierre Cardin lấy hoạ tiết này dùng cho khăn tắm. Liệu trong trường hợp này, sự nổi tiếng của nhà thiết kế sẽ hoá giải được mục đích sử dụng?

Trong trường hợp sau, tư duy phong kiến cho rằng nếu để cho một cafe mang tên Nguyễn Trãi, nhưng bên trong lại xẩy ra toàn các hoạt động cờ bạc, cá cược, ví dụ vậy, thì sẽ mang tiếng tới tài năng và phẩm chất đạo đức của đại nhân sĩ này.

Hẳn các nhà chức trách cũng lấy làm phiền lòng khi con đường mang tên danh nhân này, cũng như nhiều đường phố khác, vẫn không tránh được mùi xú uế, và rác rưởi bẩn thỉu ở nhiều đoạn, nhưng chẳng nhẽ lại bỏ hết tên riêng đi, và quay ra đánh số các phố giống như Hoa Kỳ làm ở New York, hay Myanmar làm ở Yangoon?

'Tránh xúc phạm sách vở'

Cũng với triết lý này, cuối tháng 10, trang www.2sao.vn của công ty VietnamNet bị phạt 55 triệu VND và tước giấy phép 3 tháng vì đã đăng bài viết “Nhất quỷ, nhì ma, thứ ba học trò" với nhiều hình danh nhân được học sinh vẽ xuyên tạc, lúc thì một Phan Bội Châu đeo tai nghe to tướng làm DJ, lúc thì Karl Marx và Engels đang ôm nhau nhảy ballet, hay cùng nhau chụp selfie (phải nói là hai hình này khá thông minh).

Tương tự, cuối năm 2013, quán cafe Cộng cũng gây ồn ào một đợt bởi vẽ lên tường hình Lenin và Karl Marx đội mũ giấy chóp nhọn, tay cầm cốc rượu.

Ngoài ra, người ta phản ứng là thực đơn của quán được chế từ cuốn “Lê-nin toàn tập”, mà “chủ quán còn ghi trực tiếp tên đồ uống bằng bút dạ to lên trang sách, tạo nên sự nhem nhuốc làm người đọc thấy sự thiếu tôn trọng một tài sản tri thức có giá trị trên toàn thế giới”.

Hồi đó, quan điểm của Sở Văn hoá Hà Nội là phải xử lý quyết liệt, “vì cái này còn liên quan tới cả vấn đề an ninh và chính trị.”

Mà nếu như ngày xưa người ta phải tránh xa màu vàng vốn dành cho vua, hay màu đỏ dành cho quan lớn, thì ngày nay, chớ có làm điều gì “bậy bạ” với sách.

Đấy là bài học lớn cho đạo diễn Lê Hoàng và hoa hậu Triệu Thị Hà vào mùa hè năm nay, người đã phạm chuyện tày đình là kê ghế lên sách, và ôi thôi, chuốc lấy một cơn thiên lôi khủng khiếp của những người tự cho mình có vai trò canh đền thờ văn hoá Việt.

Kiểm soát cực đoan?

Chúng ta hãy hình dung một thế giới mà trong đó mỗi sản phẩm văn hoá, mỗi phát ngôn, mỗi bức hình, đều phải được thông qua bởi những người có khả năng liên quan, để không ai có nguy cơ bị xúc phạm.

Nhân vật nữ chính trong tiểu thuyết thì phải được Hội Phụ nữ kiểm chứng là thể hiện đủ tinh thần hy sinh của phụ nữ Việt. Phim về một đại gia buôn gỗ thì phải được Hiệp hội Gỗ và Lâm sản duyệt kịch bản để bảo đảm không bêu riếu họ. Tiệm nha khoa mang tên Obama (tôi đã nhìn thấy tận mắt ở Hà Nội tiệm này với hình tổng thống Mỹ cười tươi treo trước cửa) thì phải được Lầu Năm góc chứng nhận chất lượng kỹ thuật làm trắng răng của mình.

Trong thế giới đó, mặc một cái T-shirt có chân dung Che Guevara dính đầy dầu mỡ, chẳng may đi ngang qua đại sứ quán Cuba thì khéo tạo ra một khủng hoảng ngoại giao nhỏ.

  Thay vì các hành động cấm đoán, những quyết định trừng phạt như của vua chúa ngày xưa, chúng ta cần có những thảo luận đa chiều về chất lượng nghệ thuật, và để công chúng là người quyết định cuối cùng số phận của các sản phẩm văn hoá và nghệ thuật

Đùi có xăm một hình thánh giá mà lang thang ở bờ biển ở một xóm đạo thì rất có thể bị trưởng thôn giữ lại. Vào dịp Giáng Sinh, các trung tâm thương mại sẽ bị kiện đồng loạt vì các ông già Noel giấy bồi cưỡi tuần lộc được thể hiện ngô nghê như bị mắc hội chứng down's, mà rất có thể đơn kiện đến cả từ các Giáo dân lẫn nhưng người bị down's, ai cũng cho rằng mình bị bêu riếu.

Nghe thì thấy hài hước, nhưng thực ra chuyện này không vui vẻ chút nào. Thái độ bảo thủ này khá nguy hiểm.

Ở một mức cao hơn, nó có thể trở thành cực đoan, khủng bố, như những gì đang xẩy ra với công ty Sony Pictures và bộ phim “The Interview” họ vừa làm xong, một phim hài liên quan tới Kim Jong-un và bị chính quyền Bắc Hàn lên án là “xúc phạm tới danh dự của lãnh đạo” nước này.

Tuần trước, hệ thống mạng của công ty này đã bị đánh sập, vô vàn thông tin mật bị phát tán. Các tin tặc cũng tuyên bố sẽ đe doạ an ninh của các rạp chiếu phim và tính mạng khán giả, cảnh báo “cả thế giới sẽ đắm chìm trong sợ hãi" nếu bộ phim vẫn được công chiếu. Sony phải huỷ toàn bộ lịch chiếu.

Chính quyền Bắc Triều Tiên phủ nhận liên quan nhưng hoan nghênh vụ tấn công là một “hành động chính nghĩa”.

Tôi hy vọng là tài khoản Facebook và thư điện tử của tôi sẽ không bị tấn công, nếu như bài viết này có được lên mặt báo. Bởi dẫu sao chúng ta cũng không sống ở Bắc Triều Tiên, nơi chính quyền thường xuyên cầm thước vào nhà dân kiểm tra xem ảnh các lãnh tụ trên tường có bị lệch không.

Thay vì các hành động cấm đoán, những quyết định trừng phạt như của vua chúa ngày xưa, chúng ta cần có những thảo luận đa chiều về chất lượng nghệ thuật, và để công chúng là người quyết định cuối cùng số phận của các sản phẩm văn hoá và nghệ thuật.

Gu nghệ thuật tồi, như trường hợp của ban nhạc pop trong chương trình VTV3 trên kia, luôn là một thảm hoạ, nhưng không phải là một tội phạm.

Thay vì ngăn chặn tự do biểu đạt và tự do sáng tạo bởi một tư duy phong kiến bám vào hình thức, lẫn lộn giữa cái bên ngoài và giá trị bên trong, tất cả các cộng đồng, dù Thái hay Kinh, dù Phật giáo hay Cao Đài, nên vị tha, bao dung, tự tin, và hài hước hơn.

Văn hoá lấy sức mạnh từ những nguồn đó, chứ không phải từ việc lập ra các đội dân quân đi tuần trên mặt báo và TV, sẵn sàng rút còi ra thổi phạt.

Bài viết thể hiện quan điểm và cách hành văn của tác giả, hiện đang làm việc tại Trung tâm Hỗ trợ Cộng đồng và Nghiên cứu Phát triển (CECODES).

Đặng Hoàng Giang
Gửi từ Hà Nội
Theo BBC

Đốn cây cổ thụ Việt Nam mất ký ức văn hóa của mình

1. Đầu thu năm ngoái, trên đường vô Nam công tác, chúng tôi có ghé vào một quán nhỏ ven đường. Quán nhỏ vô danh sẽ chẳng có gì đáng nhớ cả, cho đến khi, tôi ngước nhìn lên và thích thú nhận ra rằng, chúng tôi đang ngồi dưới bóng râm của một cây thị cổ. Trong khu vườn yên tĩnh, thị trổ lá vươn cành ôm lấy không gian, chở che cho quán nhỏ. Sau vòm lá biếc, những quả thị lấp ló xuất hiện, một số đã ngả vàng. Sắc vàng là dấu hiệu cho biết, thị đã chín rồi, chỉ còn chờ tay người hái xuống thôi. Chắc không ai nỡ vô tâm trước sắc hương mê hoặc của thị chín. Màu sắc và mùi hương đặc trưng ấy đã đi qua tuổi thơ của bao thế hệ người Việt nông thôn, lắng xuống rồi bừng lên thành cổ tích, ca dao, huyền thoại: “Thị ơi thị, thị rụng bị bà/ Bà để bà ngửi chứ bà không ăn”. Trên quãng đường còn lại, tôi miên man nghĩ về những cây cổ thụ ở quê nhà. Đã bao năm rồi, hình ảnh và số phận của chúng không thôi ám ảnh tôi.

Ảnh: cây cổ thụ lưu giữ các ký ức của cộng đồng (nguồn: internet)

2. Khi tôi bắt đầu biết khám phá thế giới xung quanh, làng vẫn còn nhiều cổ thụ. Đó là một tập hợp sống động với nhiều loài cây khác nhau: ngô đồng, đa, gạo, trôi, bàng, sung, duối, thị, chay, nhãn, vải, mít, bưởi, đào tiên, hồng, ... Thế hệ chúng tôi lớn lên dưới bóng cổ thụ. Cổ thụ cho trái chín, cho bóng mát, cho không gian vui chơi và chuyện trò, cho không gian tưởng tượng và mơ ước, cho các bài học đầu đời và cho muôn vàn kỉ niệm sâu nặng với quê hương. Khi đã trưởng thành, tôi lại biết thêm rằng, các loài cổ thụ mà tôi từng gắn bó chỉ là những mảnh vỡ còn sót lại của một quần thể phong phú đã tồn tại lâu đời trong quá khứ. Quả thế thật, trước thập niên 1970, làng tôi rợp bóng cổ thụ. Thế giới khổng lồ ấy là sự đan xen của 3 loại hình cây xanh: các loài cây tâm linh (mọc ở chùa, đình, đền, miếu – trung tâm của đời sống tín ngưỡng), các loài cây phòng hộ (mọc ngoài bờ sông, dọc đường làng, ngoài cánh đồng nhằm chống bão lụt, che mưa nắng) và các loài cây gia dụng (chủ yếu là các loại cây ăn trái, mọc trong vườn của các hộ gia đình). Trong điều kiện của một làng ven sông, mưa nắng thất thường, giao thương cách trở, sự có mặt của cổ thụ cho phép con người duy trì một mối quan hệ hài hòa với tự nhiên. Ở đó, con người vừa khai thác vừa nương theo tự nhiên để tồn tại và phát triển. Thế nên, các loài cổ thụ đã trở thành một thứ tài sản thiêng liêng bất khả xâm phạm, niềm tự hào chung của các thành viên trong làng.

3. Tuy nhiên, sau các phong trào hay cuộc vận động diễn ra như cơm bữa ở vùng nông thôn, cổ thụ trong làng dần vắng bóng. Trong dãy dài danh sách cổ thụ của làng, nhóm cây tâm linh bị đốn hạ đầu tiên, sau đó, đến nhóm cây phòng hộ. Tuy diễn ra chậm hơn một chút, các loài cổ thụ trong vườn nhà cũng lần lượt ra đi. Cây thị mà tôi tình cờ gặp trên đường đi công tác chỉ càng gợi lên một hoài niệm xa xăm: cây thị cuối cùng trong làng, chắc cũng cổ kính và lực lưỡng như cây thị ấy, đã bị đốn cách đây 10 năm. Người ta chặt cổ thụ để lấy gỗ bán, làm củi đun, để “thông quang” đường xá, hoặc chẳng để làm gì cả. Đã có chủ trương thì cứ chặt, vậy thôi. Bây giờ, làng tôi vẫn rợp bóng cây xanh nhưng đa phần trong số đó là cây còi, cây tạp. Cây nào thì cũng là cây thôi, vì cây nào mà không thu vào các bô nic và thải ra ôxy cho con người? Nhưng đó chỉ là chức năng tối thiểu của mọi loài cây trong thế giới thảo mộc. Cổ thụ thì không thế: ngoài chức năng tối thiểu, nó còn đảm nhận nhiều chức năng đặc biệt, vừa hữu hình vừa vô hình, vừa trước mắt vừa lâu dài mà chỉ riêng mình cổ thụ mới đủ khả năng.

4. Bởi vậy, khi một cây cổ thụ ngã xuống, không nên hiểu một cách giản đơn là làng đã mất thêm một bóng cây xanh. Cổ thụ ra đi còn mang theo một cái gì hơn thế: một quan niệm sống, một lối hành xử đã được chắt lọc, truyền thụ qua đằng đẵng thời gian. Nhiều lúc, tôi tự hỏi mình: rốt cục, người xưa kì công trồng cây để làm gì nhỉ? Dĩ nhiên rồi, con người trồng cây trước hết là để thích nghi với tự nhiên vì nếu thiếu cây thì làm sao con người sống nổi. Điều đó thì ai cũng biết. Nhưng cây xanh còn là phương tiện để con người kí thác vào đó những thông điệp, những lẽ sống ở đời. Thử nghĩ mà xem, nếu muốn con cháu không quên đạo lí của tiền nhân, còn cách nào hợp lí hơn là để lại cho chúng một bóng cây cổ thụ. Trong môi trường nông thôn cổ truyền, khó có thể tìm thấy một phương tiện nào hữu hiệu hơn cổ thụ trong khả năng truyền tải những ngụ ngôn tinh tế, thâm trầm. Vẻ uy nghi, lừng lững, cổ kính và phong trần của cổ thụ toát lên những đức hạnh, phẩm chất mà con người ở thời đại nào cũng cần đến:

(i) Sự ngay thẳng, đàng hoàng: cổ thụ bao giờ cũng mọc thẳng giữa thanh thiên, bạch nhật;

(ii) Sự kiên trì, nhẫn nại: muốn trở nên cổ thụ, bất cứ loài cây nào cũng phải trải qua vô số thử thách, cam go;

(iii) Sự bao dung, độ lượng: cổ thụ sẵn sàng bảo vệ, chở che cho bất kì sinh thể nào tồn tại dưới tán rợp của nó;

(iv) Sự khiêm nhường, từ tốn: kiếp người vốn bé nhỏ và ngắn ngủi nên con người phải dựa vào cổ thụ để tăng thêm khả năng đề kháng trước tự nhiên thất thường. Vậy nên, thay vì ảo tưởng về năng lực của mình, hãy khiêm nhường, từ tốn để học hỏi, điều chỉnh và thích nghi.

Khi con người triệt phá cổ thụ, họ cũng gián tiếp từ chối những bài học ấy để đi theo một lối sống khác - một lối sống thường được biện minh bằng vô số mỹ từ: mới, tiến bộ, hạnh phúc, phồn vinh... Nhưng nếu quan sát bản thân mình và những người xung quanh, tôi chưa thấy những triết lí mới, những giá trị mới ở đâu cả. Chỉ thấy rằng, dưới khoảng trống mênh mông mà cổ thụ để lại, chúng ta đang ngày càng trở nên hung hăng hơn, ồn ào hơn, hời hợt hơn, luẩn quẩn hơn và mong manh hơn trước vô vàn áp lực của cuộc sống.

Mùa thu này, trong nắng hanh hao của tiết Vu lan, tôi có một vài dự định ấp ủ. Mùa xuân tới, tôi sẽ bàn với thanh niên làng trồng thêm cây mới để chuẩn bị những bóng cổ thụ cho tương lai.

Đặng Hoàng Giang
Theo Diễn Ngôn

Những ‘hiểm hoạ’ bất ngờ khi gửi con du học

Các phụ huynh cần nắm rõ những hiểm hoạ để sát sao khi con cái đi du học. Không phải vì chúng đi Tây về mà muốn làm gì cũng được.

Với tất cả phụ huynh, khoảnh khắc lên ô tô ra sân bay tiễn con đi du học nước ngoài là một khoảnh khắc đặc biệt vô cùng. Mừng vui lẫn với lo âu. Vừa sung sướng và tự hào về thành quả của mình sau 12 năm chạy đua trường chọn lớp chuyên, nhưng cũng vừa lo lắng về chặng đường sắp tới.

Những lo lắng của các bậc cha mẹ là dễ hiểu, tuy nhiên các phụ huynh cần lo cái đáng lo, bởi đi Tây du học tiềm ẩn nhiều hiểm họa lớn, chứ không phải mấy chuyện lẻ tẻ ăn uống đầy đủ, mặc quần áo ấm. Sau đây là 5 rủi ro cơ bản mà tôi đúc kết được qua các kinh nghiệm của bạn bè, họ hàng, đồng nghiệp cũng như trải nghiệm của bản thân.

1. Sao nhãng học hành

Nguy cơ này thường hay phát sinh vào năm thứ 2 hay thứ 3, nhưng không phải là vì các cô các cậu sau mười mấy năm được bao bọc, nay được xổ lồng thì bỗng nhiên đổ đốn ra rượu chè hay cờ bạc. Mà là vì khác với ở Việt Nam, trong môi trường ĐH Tây, con cái chúng ta rất dễ quan tâm tới những chuyện bên ngoài xã hội không đáng quan tâm hoặc thậm chí có hại cho sự nghiệp sau này. Con của một đồng nghiệp của tôi, lúc ở Việt Nam thì chỉ biết toán với lý, sau hai năm ở châu Âu bỗng quay ra tìm hiểu về nạn phá rừng ở Amazon, rồi trăn trở về cuộc sống của công nhân dệt may ở Bangladesh, nghĩa là mấy thứ vô bổ vô cùng.

Một đứa bạn của nó thậm chí còn theo sinh viên bản xứ xuống đường ủng hộ cho quyền của động vật. Sếp của tôi kể là khi con về phép thì phát hiện ra là nó có hai tập thơ của một nhà văn da đen nào đó ở trong cặp, lo quá là nó sa vào đọc thơ với tiểu thuyết thì lấy đâu ra thời gian mà học, tới lúc nó bảo đấy là sách nhà trường yêu cầu đọc thì mới hơi yên tâm, tuy vẫn bán tin bán nghi. Một người bạn tôi thì hè vừa rồi được cô con gái báo tin đã tới một khu ổ chuột ở châu Phi làm từ thiện, thế là phải tức tốc gọi điện bắt nó về ngay, "nếu như không muốn nhiễm HIV".

Học tập ở một môi trường sư phạm và văn hóa khác lạ sẽ mang lại nhiều thay đổi mà phụ huynh và học sinh phải chuẩn bị tâm lý.

2. Lệch lạc trong suy nghĩ?

Một vấn đề khác thường không được các phụ huynh để tâm đúng mức là môi trường phương Tây hay làm tụi trẻ trằn trọc về đường đi và ý nghĩa của cuộc sống.

Một anh bạn tôi tình cờ đọc được thằng con trai viết trong nhật ký "Tôi là ai? Mục đích của tôi là gì?" Hôm sau, anh đổi cho nó cái iPhone đời mới rồi rủ rỉ "Con là con của bố. Con đừng làm gì để bố phải xấu hổ." Rồi anh nói thêm, "Mục đích của con là làm thế nào để trở nên giầu có và thành đạt, có thế mới mở mày mở mặt được con ạ."

Một người họ hàng của tôi rất lo vì đứa con gái đã sắp tốt nghiệp rồi mà còn tâm sự là nó muốn "đấu tranh với những bất công trong xã hội". Thế là chị phải giải thích ngay cho nó là nó không làm được gì đâu, đừng có dại, nhiều người giỏi bằng chán vạn nó đã thử rồi, "cho nên chỉ cố vun vén cho gia đình mình thôi, đừng có va chạm gì mà chuốc thiệt vào thân."

Nói chung, khá nhiều phụ huynh lo lắng là tụi trẻ đi Tây về gà tồ quá, gặp gì chướng tai gai mắt là phản ứng liền, không biết cách nịnh trên, nạt dưới, lấy lòng kẻ mạnh và trấn áp kẻ yếu.

Nhiều đứa mãi vẫn cứ ngố mà tâm niệm với những điều như "Phải đi bằng đôi chân của mình", mà không hiểu là có khi đi bằng đầu gối mới đi xa được. Cứ máy móc như bên Tây thì nguy to.

3. Học một ngành vô dụng

Theo quan sát của tôi, nguy cơ này đã tăng đột biến trong dăm bảy năm trở lại đây.

Trước kia phần lớn du học sinh đều học những ngành danh giá và có tương lai như kinh tế, y, tin học, marketing hay ngoại thương, thì gần đây, do những yếu tố nhiễu mà tôi vừa nêu bên trên, cộng với việc phụ huynh thiếu thông tin để giám sát, nhiều cô cậu xoay ra học những ngành rất oái ăm như triết học, lịch sử văn học, hay phê bình nghệ thuật.

Có ngành nghề còn chưa có tên tiếng Việt, con cái giải thích mãi bố mẹ không hiểu. Thế thì làm sao mà khoe với họ hàng và bạn bè được?

Một chị bạn tôi phàn nàn là đứa con gái ở Mỹ về để làm luận án thạc sĩ về "Những dịch chuyển tâm sinh lý của tầng lớp người giúp việc" và xấu hổ vô cùng vì bị hàng xóm mách là nó đi phỏng vấn mấy ô-sin cùng phố về chuyện riêng tư.

Một đồng nghiệp khác của tôi cương quyết bắt con phải đổi ngành học, tên cụ thể là gì thì không rõ, chỉ thấy loáng thoáng có chữ "hậu hiện đại", vì theo anh ấy thì "'hiện đại' còn chả ăn ai huống hồ là 'hậu hiện đại'".

Theo tôi, khi con cái đã nằng nặc đòi đi học mấy thứ viển vông như ngôn ngữ học hay nhân chủng học thì hoạ đã rồi - nên phải định hướng thật sớm để chúng hiểu là cái gì đáng giá cho tương lai của chúng.

4. Không chịu lập gia đình

Thật sự đáng lo ngại là ngày càng nhiều các cô các cậu không chịu lập gia đình mặc dù học hành đã xong và tuổi thì đã 24, 25, nghĩa là cũng không còn trẻ trung gì nữa. Đây là một mối kinh hoàng của nhiều gia đình.

Con nhà tử tế bằng cấp đàng hoàng mà độc thân vò võ thì thật là bất thường, chỉ tổ cho người ta dị nghị là có chuyện gì. Mà kể cả có chồng rồi nhưng không có con thì thật là vô phúc, làm cho gia đình Tết nhất không dám gặp họ hàng nữa, lúc đó thì Har-vớt, Har-viếc gì thì cũng là vô nghĩa thôi.

Rõ ràng đây là một sự tai hại mà các phụ huynh cần bắt con em mình tránh xa, bởi theo tôi đọc được thì bên Tây một nừa là sồng độc thân, và nửa còn lại thì mãi tận ngoài 30 mới lập gia đình.

Nhà chị bạn có cô con gái học về ô-sin mà tôi kể lúc trước, từ mấy năm nay như ngồi trên than hồng, vì cô này đã 26 mà chưa dẫn ai về nhà, không những thế lại còn cứ đòi học tiếp lên. Nhân đây cũng phải nhắc tới một điểm mà các phụ huynh nhiều khi không để ý tới: con gái thì không nên học cao quá - có bằng tiến sĩ thì đứa nào nó rước đi cho? Đấy là chưa kể có cô còn dửng mỡ lên xăm thêm cái hình vào gáy hay vào vai, thì có mà bằng bêu riếu bố mẹ trước bàn dân thiên hạ.

5. Không nghe lời bố mẹ

Tất cả những hiểm hoạ nói trên thực ra chỉ là những hiện tượng bệnh lý của một nguyên nhân sâu xa hơn, đấy là sự ương bướng. Sau khi con em học xong xách va li về nước, nhiều phụ huynh mới ngã ngửa ra là các cô cậu trước kia vốn ngoan ngoãn, nghe lời, thì nay bỗng trở thành cứng đầu cứng cổ. Vì sao lại vậy?

Chúng ta phải hiểu là mục tiêu của nền giáo dục phương Tây là tạo ra những con người cứng đầu cứng cổ? Tôi được sáng mắt tỉnh ngộ về điều này sau khi tham dự một buổi lễ trao bằng tốt nghiệp của con trai hai anh chị bạn ở châu Âu vào mùa hè năm nay. Hôm đó, mọi người tề tựu trong hội trường 300 năm tuổi nghiêm trang và lộng lẫy của trường, âm nhạc du dương nổi lên, rồi ông hiệu trưởng đọc lời chúc mừng. Lúc đầu không để ý vì mải chụp ảnh, nhưng tôi giỏng tai lên khi ông ấy nói "Các em hãy hứa là không bao giờ ngừng đặt câu hỏi". Hừm, tôi gãi cằm. "Và các em hãy hứa là không bao giờ hài lòng với các câu trả lời kể cả khi chúng là của bố mẹ các em."

Tôi tá hoả, dịch vội sang tiếng Việt cho hai anh chị bạn vẫn đang mơ màng vì không hiểu tiếng. Ngay sau buổi lễ, anh bạn tôi nói với con "Trứng thì không thể khôn hơn vịt được." "Cả đời bố mẹ làm mọi thứ là vì con," chị bạn tôi đế thêm, "bố mẹ biết rõ nhất là cái gì tốt cho con."

Tổng kết lại, có thể nói là phương Tây vẫn là lựa chọn ưu tiên cho đường học hành của con em chúng ta, không những để chúng có một tấm bằng danh giá, mà còn để chúng nó thành người văn minh, ăn nói lịch sự, xả rác đúng chỗ, không chen lấn khi xếp hàng, dừng xe trước đèn đỏ kể cả ban đêm vân vân. Nhưng văn minh không thể quá trớn.

Các phụ huynh cần nắm rõ những hiểm hoạ để sát sao khi con cái đi du học; không phải vì chúng đi Tây về mà muốn làm gì cũng được. Đặc biệt là đừng để chúng tưởng là sau này chúng có thể trái ý bố mẹ để nuôi dạy con cái theo ý của bản thân mình.

TS Đặng Hoàng Giang
Theo Tuần Việt Nam

* TS Đặng Hoàng Giang tốt nghiệp kỹ sư công nghệ thông tin, ĐH Kỹ thuật llmenau (Đức), và có bằng tiến sĩ trong lĩnh vực kinh tế phát triển của ĐH Công nghệ Vienna, Áo. Từng ở châu Âu gần 20 năm, quốc tịch Áo, ông có nhiều kinh nghiệm nghiên cứu trong các lĩnh vực xã hội và kinh tế Việt Nam. Các lĩnh vực chuyên môn của ông gồm kinh tế trong thời kỳ chuyển đổi, quản trị nhà nước và minh bạch, cùng khía cạnh văn hóa của công nghệ.

Từ 2008, TS Đặng Hoàng Giang là Phó Giám đốc Trung tâm Nghiên cứu phát triển và Hỗ trợ cộng đồng (CECODES).

Vun trồng không gian nhỏ cho một tương lai lớn

"...Sự thực là, trong khi dành quá nhiều thời gian để theo dõi, đánh giá, phê phán không gian tổng thể, chúng ta đã vô tình xem nhẹ, thậm chí lãng quên sự hiện hữu của các loại hình không gian khác. Tồn tại trong một không gian xã hội đa tầng, chúng ta trước hết là thành viên của những không gian nhỏ hay cộng đồng nhỏ: một gia đình, một ngõ xóm, một con phố, một ngôi làng..."

Từ một câu chuyện lịch sử

Hơn 100 năm trước, chính xác là vào năm 1906, phong trào Duy Tân do Phan Chu Trinh khởi xướng chính thức bắt đầu ở miền Trung rồi mở rộng ảnh hưởng ra cả nước. Là một cuộc cách mạng về lối sống, tuy chỉ tồn tại trong 2 năm ngắn ngủi, phong trào đã để lại một dư âm lâu dài, góp phần làm mới con người, làm mới xã hội Việt Nam vào thời điểm đó. Bấy giờ, tại tỉnh Quảng Nam - trung tâm xuất phát của phong trào, dưới sự lãnh đạo của một số gương mặt cấp tiến, nhiều hoạt động sôi nổi, đa dạng đã diễn ra. Trong số này, có một nhân vật tuy ít được nhắc đến (nếu so với các yếu nhân của phong trào) nhưng rất độc đáo về tư tưởng và sự nghiệp: Lê Cơ.

Ảnh: không gian làng ấp luôn là không gian quan trọng để bắt đầu sự tử tế (Nguồn: internet)Ảnh: không gian làng ấp luôn là không gian quan trọng để bắt đầu sự tử tế (Nguồn: internet)

Lê Cơ sinh năm 1870 trong một gia đình vọng tộc thuộc làng Phú Lâm, huyện Lễ Dương, phủ Thăng Bình, là anh em con cô con cậu với Phan Chu Trinh. Chán nghiệp khoa cử lỗi thời, ông đi theo con đường Duy Tân của Phan Chu Trinh và tìm cách áp dụng các tư tưởng tân tiến vào cuộc sống. Năm 1903, Lê Cơ ra làm lí trưởng với hoài bão: “Ta không làm nổi việc lớn cho thiên hạ thì ta thử nghiệm ở một làng”. Từ đó, ông lo sắp đặt công việc trong làng: “lập trường học, rước thầy dạy quốc ngữ cho trẻ con học, ít lâu sau lại thêm một trường nữ học nữa. Đồng thời trong làng chung lại mở vườn trồng quế, lập cuộc buôn, dựng lò rèn, lập cuộc bảo hiểm canh phòng kẻ trộm cướp. Ở trong một cái làng rừng che núi cách, giao thông trở ngại, thuở nay tịch mịch, quê mùa, bỗng thành một nơi khai thông vui vẻ, không những dân làng và lân cận tin phục, mà những người xa, nhất là người đã nếm mùi Âu hoá đi ngang qua tỉnh Quảng Nam, cũng gắng lên đến làng Phú Lâm đặng xem công việc sắp đặt của một ông lý. Công việc ông lý nào có hèn đâu!".

Trường Phú Lâm do Lê Cơ sáng lập được xem là mô hình giáo dục tiến bộ nhất thời bấy giờ. Phú Lâm là trường đầu tiên của Bắc và Trung Kỳ (không kể Nam Kỳ là thuộc địa của Pháp) có lớp nữ sinh riêng và nữ giáo viên. Trẻ em, người lớn đều được đến trường không hạn chế tuổi tác. Trường dạy quốc ngữ, chữ Hán và chữ Pháp, các môn khoa học tự nhiên và xã hội. Ngoài việc học lý thuyết, học sinh còn được học cách làm những đồ dùng cần thiết trong đời sống hằng ngày và rèn luyện thân thể. Mục đích học tập là để mở mang trí tuệ chứ không phải học để thi lấy bằng, học để phục vụ cho đất nước, nhân dân chứ không phải để kiếm chức, kiếm quyền, vinh thân phì gia .

Thời gian Lê Cơ làm lý trưởng, làng Phú Lâm không còn các tệ nạn cũ (cờ bạc, hút xách, bạo lực, hối lộ, phân chia ngôi thứ). Có thể nói, bằng tài năng và tâm huyết của mình, Lê Cơ đã đổi mới hoàn toàn quê hương và ông được xem là nhà thực hành Duy Tân xuất sắc.

Đến những gợi ý cho hiện tại

Ngày nay, cuộc sống của người Việt đang ngày càng trở nên khó khăn, phức tạp. Chán nản, mệt mỏi trước thực tại, số đông chọn cách ẩn mình trong ốc đảo cá nhân và thờ ơ với cuộc sống bên ngoài. Mặc dù cuộc sống luôn đặt ra nhu cầu đổi mới, nhưng do thiếu liên kết xã hội và khan hiếm niềm tin, rất ít người có ý thức thay đổi tư duy, nhận thức và lề lối sinh hoạt. Tình trạng dửng dưng, an phận được bộc lộ qua câu cửa miệng quen thuộc: “Đằng nào thì nó cũng thế rồi”. Cứ thế, cuộc sống trôi đi trong một nhịp quay mỏi mòn, đơn điệu.

Đoạn miêu tả sau đây của Alexis de Tocqueville, tuy để khái quát tình hình nước Pháp sau các cuộc cách mạng cuối thế kỉ XVIII – đầu thế kỉ XIX, vẫn tỏ ra tương hợp với xã hội Việt Nam hiện tại: “Xã hội yên bình chẳng phải vì nó có ý thức về sức mạnh và sự sung túc của nó mà trái lại vì nó nghĩ rằng nó suy yếu và tàn phế, nó cứ sợ cố gắng bỏ sức ra thì chết mất: ai cũng cảm thấy tình trạng rõ ràng là xấu nhưng chẳng ai có can đảm và nghị lực cần thiết để nghĩ cách làm cho tốt hơn, người ta có những ham muốn, những hối tiếc, những buồn vui chẳng sản sinh ra được cái gì rõ rệt, lâu bền, giống như những ham mê của những ông già cuối cùng chỉ kết thúc bằng sự bất lực”.

Câu hỏi được đặt ra là: cuộc sống hiện tại phải chăng đã xuống cấp đến mức mà mọi nỗ lực cá nhân đều trở nên vô nghĩa? Và mỗi cá thể có thể làm gì để thoát khỏi mặc cảm yếu đuối, bất lực vẫn đeo đuổi họ bấy lâu? Lời đáp cho những câu hỏi này có liên quan đến một vấn đề đã được cố tình nhắc đến ở đầu bài viết: lựa chọn không gian nào để phát triển những giá trị và năng lực cá nhân.

Có thể nói rằng, thái độ sống tiêu cực của con người hiện nay phần nào bắt nguồn từ sự mơ hồ của từng cá nhân trong việc định vị bản thân vào các không gian phát triển. Sự thực là, trong khi dành quá nhiều thời gian để theo dõi, đánh giá, phê phán không gian tổng thể, chúng ta đã vô tình xem nhẹ, thậm chí lãng quên sự hiện hữu của các loại hình không gian khác. Tồn tại trong một không gian xã hội đa tầng, chúng ta trước hết là thành viên của những không gian nhỏ hay cộng đồng nhỏ: một gia đình, một ngõ xóm, một con phố, một ngôi làng... Nếu để ý một chút, ta lại thấy rằng, những không gian nhỏ năng nổ và hữu ích hơn nhiều so với những gì ta vẫn hình dung.

Trong mối quan hệ giữa không gian tổng thể và các không gian hạt nhân, cái sau không hẳn là hình ảnh thu nhỏ của cái trước và bị động đón nhận những tác động một chiều từ cái trước. Là những đơn vị “cơ sở”, những vật liệu cấu thành nên hình hài của không gian tổng thể, các không gian nhỏ có ảnh hưởng nhất định đối với sự vận hành của sản phẩm mà chúng góp phần tạo ra. Do tính độc lập tương đối của chúng, các không gian nhỏ có khả năng giải trừ, giảm thiểu những “thói hư”, tạp nhiễm đến từ không gian lớn.

Bởi vậy, để thích nghi tốt hơn với môi trường luôn biến động của không gian lớn, con người thường trở về các không gian nhỏ nhằm tìm lấy sự tái tạo, phục sinh. Ở đó, người ta dần nhận ra bản chất tương đối, vô thường của cuộc sống và ý nghĩa hạnh phúc đời thường. Mặt khác, nếu cộng đồng lớn rất khó thay đổi do sự cồng kềnh, phức tạp thì các cộng đồng nhỏ lại dễ dàng thay đổi nhờ cấu trúc đơn giản, gọn nhẹ. Vì thế, các cộng đồng nhỏ cũng là nơi khởi nguồn các ý tưởng mới, các kế hoạch mới – mà nhiều thứ về sau sẽ trở thành những gợi ý khả thi cho sự chuyển đổi của toàn xã hội.

Điều đáng nói là, trước không gian tổng thể, từng cá nhân có thể trở nên vô nghĩa, nhạt mờ nhưng trong các không gian nhỏ, anh ta lại là một thành tố quan trọng, một “nốt trầm xao xuyến” mà mỗi suy nghĩ, hành vi của anh ta đều được những cá thể còn lại nhanh chóng hưởng ứng, chia sẻ do các mối liên hệ chặt chẽ về ký ức, địa vực, huyết thống và quyền lợi. Nhờ đó, các không gian nhỏ mang đến cho con người cảm nhận chân thực nhất về sự hiện hữu và các giá trị của anh ta trong cuộc đời này thông qua vô số hình thức, sự kiện mà anh ta là người trực tiếp tham dự.

Với một con người, việc tham dự vào các sự kiện của đời sống cũng quan trọng không kém việc được thỏa mãn các nhu cầu cơm ăn, nước uống. Vì nói như Hannah Arendt, “không thể gọi là hạnh phúc, mà không tham gia vào công việc công cộng. Không thể gọi là tự do nếu không thể nghiệm thế nào là tự do công cộng. Không thể là tự do hay hạnh phúc mà không có chút quyền hành nào trong quyền lực công cộng“. Như vậy, trong một ý nghĩa nào đó, quá trình tham gia kiến tạo các không gian nhỏ còn góp phần rèn luyện ý thức công dân trong mỗi người.

Rõ ràng, các không gian nhỏ là mảnh đất lí tưởng nhất mà mỗi người có thể phát huy những năng lực, giá trị và tâm huyết cá nhân nhằm tạo ra hạnh phúc. Tuy nhiên, do hời hợt và ngộ nhận, lâu nay, con người đã bỏ bê trách nhiệm vun trồng một cuộc sống đúng nghĩa cho các không gian nhỏ. Chúng ta có thể dành rất nhiều thời gian để thở dài, rên rỉ mỗi khi nghĩ về bức tranh tổng thể, nhưng lại hầu như bất động trong các không gian nhỏ gắn bó trực tiếp với mình. Rốt cục, thay vì được tái tạo và vun xới thường xuyên, các không gian nhỏ chỉ còn là nơi chứng kiến các ham muốn bản năng cùng những hậm hực, những dằn vặt, những nỗi buồn hư ảo.

Đặng Hoàng Giang
Theo Diễn Ngôn

Sức mạnh của hòa bình và những gợi ý cho Việt Nam

LTS: Suốt thời gian qua, với sự hung hăng, ngang ngược của Trung Quốc tại biển Đông, nền hòa bình của Việt Nam và các quốc gia trong liên đới bị đe dọa nghiêm trọng. Phản ứng trước tình hình, Chính phủ Việt Nam kiên trì các giải pháp hòa bình để giải quyết tranh chấp, xung đột. Tuy nhiên, muốn giữ vững hòa bình và chủ quyền lãnh thổ, nếu chỉ dừng lại ở các giải pháp hòa bình ngắn hạn thì chưa đủ. Trong tầm nhìn dài hạn, Việt Nam cần nỗ lực kiến tạo một xã hội hòa bình. Trong một xã hội hòa bình, trạng thái hòa bình không phụ thuộc vào thái độ của các quốc gia bên ngoài, mà là sản phẩm tổng hợp của các nguồn lực bên trong: triết lí phát triển, cấu trúc thể chế, giá trị văn hóa và khao khát hòa bình của người dân… Đó là sức mạnh của một xã hội hòa bình đúng nghĩa – một thứ quyền lực phi bạo lực. Vậy nên, xây dựng một xã hội hòa bình là lựa chọn tất yếu của người Việt Nam trong cả trước mắt lẫn lâu dài. Với cách nhìn như vậy, chúng tôi xin được giới thiệu bài viết sau đây của Đặng Hoàng Giang – giảng viên Đại học Phan Chu Trinh (Hội An – Quảng Nam).

(Bài đã được đăng trên bản in của Tạp chí Văn Hóa Nghệ An)

Thế nào là một xã hội hòa bình?

Đã thành thói quen, khi nói đến hòa bình, điều đầu tiên người ta nghĩ đến là một trạng thái không có chiến tranh. Chẳng hạn, trong dự án Chỉ số hòa bình toàn cầu (Global peace index – GPI) do Viện Kinh tế và Hòa bình (The Insitute for Economics and Peace) tiến hành nhằm xếp hạng mức độ hòa bình của các quốc gia trên thế giới, người ta cho rằng, một quốc gia chỉ trở nên hòa bình khi không có xung đột với các quốc gia láng giềng và không phải trải qua các cuộc nội chiến ở bên trong”[1]. Tuy nhiên, theo Johan Galtung – cha đẻ của ngành “hòa bình học”, đấy là một cách nhìn thiển cận vì nó quá nhấn mạnh đến yếu tố chiến tranh trong việc xác định trạng thái có/không có hòa bình của một đất nước. Trên thực tế, nhiều quốc gia tuy không tham gia chiến tranh với bên ngoài và cũng không có nội chiến, nhưng vẫn chưa đạt tới trạng thái hòa bình vì nội tình xã hội tiềm ẩn nhiều vấn đề phức tạp – những thứ có thể tạo nên xung đột bất cứ khi nào. Ông gọi nền hòa bình được xác định theo kiểu đó là một nền hòa bình thụ động (negative peace). Để phân biệt với negative peace, Johan Galtung đưa ra khái niệm: nền hòa bình chủ động (positive peace). Một nền hòa bình chủ động thì không phụ thuộc vào thái độ của các quốc gia bên ngoài mà là sản phẩm tổng hợp của các nguồn lực bên trong. Nghĩa là, xã hội sống trong hòa bình nhờ biết lựa chọn một triết lí phát triển, một cấu trúc thể chế phù hợp cùng các giá trị văn hóa tương ứng có khả năng hình thành và duy trì trạng thái đó[2].

Cách tiếp cận theo hướng từ nguyên học (etymology) tiếp tục soi sáng nhiều đặc điểm khác của một xã hội hòa bình. Theo từ điển tiếng Anh, từ ghép hòa bình (peace) có họ hàng gần với các từ cổ trong tiếng Anh – Pháp (pes) và tiếng Pháp (pais) ở thế kỉ XI, với nghĩa đen là: hòa bình, hòa hợp/hòa giải, lặng yên và đồng tình. Bản thân pes lại bắt nguồn trực tiếp từ một tiếng La tinh khác – pax, có nghĩa là sự thỏa thuận, đồng tình trong hòa bình, thanh bình; sự không có thù địch, chiến tranh. Tiếp tục đào sâu ngữ nghĩa, nhiều nhà ngôn ngữ học còn chỉ ra mối liên hệ giữa pes với các từ shalom (tiếng Hê-bơ-rơ) và salaam (tiếng Ả Rập) với hàm nghĩa rất rộng: công bằng, tốt lành, an toàn, hạnh phúc, thịnh vượng, bình đẳng, an ninh, giàu có và thân thiện[3].

Như vậy, trong ý nghĩa trọn vẹn của nó, ý niệm hòa bình không nên hiểu giản đơn là tình trạng vắng bóng chiến tranh và bạo lực mà phản ánh trạng thái văn minh của một xã hội. Ở đó, sự an ninh con người (human secuirity); sự hài hòa và đồng thuận xã hội; sự minh bạch, tiến bộ của môi trường thể chế đã mở đường cho sự phồn thịnh của toàn xã hội.

Ưu thế của các quốc gia hòa bình

Nhờ có một môi trường chính trị – xã hội ổn định, các xã hội hòa bình trở thành điểm đến hấp dẫn, tin cậy của các nhà đầu tư trên toàn thế giới. Đây là nguồn lực quan trọng để thúc đẩy sự phát triển của nền kinh tế quốc gia. Điều quan trọng là, sự ràng buộc quyền lợi với nhiều đối tác liên quan đã tạo cho các quốc gia hòa bình một vành đai an ninh từ xa vì không ai muốn làm xáo trộn một môi trường đang đem lại sự ổn định, thịnh vượng. Mặt khác, với triết lí phát triển hài hòa, các quốc gia hòa bình tránh được vết xe đổ mà nhiều quốc gia mới nổi đã và đang sa vào. Cụ thể, thay vì chấp nhận đánh đổi nhiều thứ (nền tảng văn hóa, tài nguyên môi trường, công bằng xã hội) để đạt được mục tiêu tăng trưởng, họ lựa chọn một con đường phát triển bền vững nhờ kết hợp hài hòa giữa khai thác và bảo tồn, giữa tăng trưởng và ổn định, giữa kinh tế và nhân văn, giữa truyền thống và hiện đại. Các quốc gia thuộc nhóm đầu của bảng xếp hàng mức độ hòa bình toàn cầu hết sức tiêu biểu cho xu hướng này: Ai Len, Đan Mạch, Niu Zi Lân, Ca Na Đa, Nhật Bản, Áo, Ai Xơ Len, Phần Lan, Thụy Điển[4].

Các xã hội hòa bình cũng cho phép phát triển tối đa các nguồn lực nhân văn. Trên thực tế, một xã hội hòa bình không nhất thiết phải là một xã hội giàu có nhất (xét theo thang đo GDP và GNP quen thuộc lâu nay), nhưng là một xã hội đảm bảo các điều kiện để con người thường xuyên được an lạc, vô ưu. Vả lại, nghĩ cho cùng, đối với con người, còn hạnh phúc nào lớn hơn cảm giác an lạc, vô ưu khi sống giữa một thực tại luôn biến động, bất trắc như hiện nay. Chính điều này đã tạo nên một sức mạnh đặc biệt cho các xã hội hòa bình do các thành viên của nó luôn tìm thấy những động lực mạnh mẽ để tồn tại, phát triển và cống hiến cho sự phát triển chung của xã hội. Ngược lại, trong các xã hội chưa đạt tới ngưỡng hòa bình, con người thường xuyên sống trong nỗi bất an. Do đó, họ chỉ có thể miễn cưỡng sống tạm cuộc đời của mình và đương nhiên không có một động cơ nào đủ mạnh để sống tiếp cuộc đời của những thế hệ trước, sống trước cuộc đời của những thế hệ sau và sống chung cuộc đời của những kẻ cùng thời[5]. Đặt hạnh phúc con người ở trọng tâm của sự phát triển, tự thân điều đó đã tạo nên tính chính nghĩa tuyệt đối cho các xã hội hòa bình. Bởi thế, trong thời đại ngày nay, khả năng một quốc gia bên ngoài xâm phạm lãnh thổ của một đất nước hòa bình là điều khó thể xảy ra vì điều này sẽ gặp phải phản ứng quyết liệt của toàn thể nhân loại tiến bộ.

Những điều kiện để hình thành một xã hội hòa bình

- Một nhà nước đối thoại, tương tác (interactive state): Như tên gọi đã chỉ ra, một nhà nước đối thoại, tương tác là một nhà nước luôn sẵn sàng đối thoại với người dân để cùng giải quyết các vấn đề được đặt ra từ hiện thực cuộc sống. Đây là cơ sở để hình thành một nền chính trị trách nhiệm (accountable politics). Trong môi trường chính trị đó, không một quyết định lớn nào được đưa ra mà không trải qua một quá trình tham vấn, đối thoại giữa nhà nước với người dân nhằm lựa chọn các phương án chính sách khả thi nhất. Chính quá trình đối thoại này đã hình thành nên một nền văn hóa công luận (public culture). Theo Habermas, đặc tính của văn hóa công luận là tự do tư tưởng và thực hiện phản biện xã hội. Phản biện xã hội thực chất là một hình thức đối thoại bình đẳng, dân chủ giữa các thành phần xã hội với nhà nước nhằm thúc đẩy sự hoàn thiện của bộ máy nhà nước và các kiến tạo chính sách, thể chế.Để phù hợp với bản chất tương tác, nhà nước đối thoại được thiết kế và vận hành theo một số nguyên tắc căn bản: (i) Thượng tôn Hiến pháp và pháp luật; (ii) Tam quyền phân lập; (iii) Thừa nhận tự do ngôn luận; (iv) Thừa nhận các hội đoàn dân sự – với tư cách là các tổ chức độc lập đại diên cho tiếng nói, quyền lợi, nghĩa vụ, trách nhiệm của người dân…

- Một đời sống văn hóa đa dạng: Dưới sự bảo trợ của các định chế chính trị – văn hóa tiến bộ, nhiều loại hình văn hóa có điều kiện thuận lợi để cùng tồn tại và phát triển. Tồn tại trong một mối quan hệ tương hỗ, các loại hình văn hóa này góp phần làm giàu vốn văn hóa cho xã hội và đáp ứng nhu cầu văn hóa đa dạng của các thành viên trong cộng đồng. Sự cộng sinh văn hóa một mặt kích thích các ý tưởng mới ra đời, qua đó, thúc đẩy khả năng tái tạo, điều chỉnh, đổi mới của toàn xã hội; mặt khác, gián tiếp hình thành tinh thần khoan dung văn hóa. Khoan dung là sự tôn trọng, thừa nhận, thấu hiểu tính đa dạng của đời sống văn hóa – nơi cộng sinh của các chủ thể văn hóa với các cách thức và biểu hiện khác nhau. Khoan dung không chỉ là sự thừa nhận, tôn trọng tín ngưỡng, văn hóa của người khác, cộng đồng khác mà bao hàm cả việc thừa nhận và tôn trọng các giá trị của chính mình – với tư cách là một cá thể độc lập trong cộng đồng. Bởi vì, bản chất của khoan dung là quyền được sống theo đức tin và văn hóa của mình, kể cả khi văn hóa đó bị những người khác kì thị. Nói một cách ngắn gọn, khoan dung nghĩa là hài hòa trong khác biệt. Theo Tuyên ngôn về các nguyên tắc khoan dung được Liên hiệp quốc công bố năm 1995, khoan dung vừa là một nghĩa vụ đạo đức (moral duty), vừa là một đòi hỏi chính trị và pháp lý. Chỉ dựa trên tinh thần khoan dung, con người mới có khả năng thay thế nền văn hóa của bạo lực và chiến tranh bằng nền văn hóa của hòa bình[6].

- Một cộng đồng gắn kết và ôn hòa: Lối sống của con người có ảnh hưởng sâu sắc đến trạng thái phát triển của xã hội. Một xã hội hòa bình trước hết được hình thành từ lối sống mang đậm tinh thần hòa bình của những con người tồn tại trong đó. Tinh thần ấy được bộc lộ rõ nét qua hai đặc điểm cơ bản: gắn kết và ôn hòa. Tinh thần gắn kết đồng nghĩa với ý thức không phân biệt đảng phái, giai cấp, tôn giáo, quá khứ, vùng miền. Tinh thần gắn kết cũng nhấn mạnh đến xu hướng vượt ra khỏi khuôn khổ chật hẹp của đời sống cá nhân và gia đình để kết nối thường xuyên với đời sống bên ngoài thông qua việc tham gia vào các sự kiện xã hội. Với họ, hạnh phúc không chỉ là được thỏa mãn các nhu cầu của đời sống cá nhân mà còn có nghĩa là được hòa mình vào đời sống công cộng. Trong khi đó, tinh thần ôn hòa gần gũi với tinh thần khoan dung: tôn trọng sự đa dạng, khác biệt của người khác và giải quyết các xung đột, tranh chấp thông qua đối thoại, thương thảo. Nghiên cứu các xã hội hòa bình trên thế giới, người ta nhận ra một điểm chung: con người trong các xã hội ấy có xu hướng thiện lành cả trong suy nghĩ và hành vi. Họ đã sáng tạo được rất nhiều hình thức nhằm thúc đẩy sự hài hòa trong quan hệ xã hội, xây dựng lòng tôn kính lẫn nhau và nuôi dưỡng lòng bác ái, vị tha với cái khác biệt của người khác. Họ cũng rất giỏi trong việc giảm thiểu, giải trừ xung đột khi chúng xuất hiện và ngăn chặn chúng phát triển thành bạo lực[7].

Vĩ thanh

Không phải ngẫu nhiên mà Viện Kinh tế và Hòa bình tiến hành xây dựng bộ chỉ số hòa bình, để từ đó, xếp hạng mức độ hòa bình của các quốc gia trên toàn thế giới. Thực ra, bộ chỉ số này phản ánh một cách đánh giá mới về sự phát triển của các quốc gia: mức độ hạnh phúc, an lạc của con người trong những điều kiện hiện có. Nhân loại ngày càng đi đến nhận thức rằng: toàn bộ nỗ lực sinh tồn xét cho cùng đều để phục vụ cho hạnh phúc của con người. Với từng quốc gia, mọi lí tưởng, chỉ số, thành tích đều trở nên vô nghĩa nếu con người không được sống trong thanh bình, hạnh phúc thực sự. Do đó, trở thành một quốc gia hòa bình là mục đích phấn đấu chính đáng của tất cả các quốc gia.

Đối với Việt Nam – một quốc gia có truyền thống hòa hiếu, đi theo lộ trình phát triển hòa bình là lựa chọn tất yếu trong hiện tại và tương lai. Điều này càng trở nên cấp thiết khi chúng ta đối diện với một Trung Quốc luôn đặt trọng tâm phát triển trên bạo lực, bá quyền và muốn chi phối Việt Nam trong cái vòng cương tỏa mà họ tự vẽ ra. Để cụ thể hóa ý niệm hòa bình thành hiện thực cụ thể, chúng ta cần những chuyển động tích cực cả từ nhà nước lẫn toàn xã hội. Tuy nhiên, trong bối cảnh hiện tại, người viết kì vọng vào một sự chuyển động mang tính tiên phong từ phía xã hội – nơi dự trữ rất nhiều tiềm năng nhưng bấy lâu chưa được khai phá. Lúc này đây, chúng ta đang rất cần những sáng kiến cộng đồng để đổi mới xã hội, đặc biệt là những sáng kiến nhằm khôi phục niềm tin giữa các cá nhân, các thế hệ, các cộng đồng người Việt cả trong lẫn ngoài nước. Vì niềm tin là cơ sở của gắn kết và bao dung – một yêu cầu không thể thiếu của một xã hội hòa bình. Đó là cách tốt nhất để nhân dân truyền đi một thông điệp rằng: một nhân dân tháo vát, sáng suốt, vị tha và thông minh như thế xứng đáng có một nhà nước đàng hoàng, tử tế để hướng đạo toàn thể dân tộc vượt qua những trở lực hữu hình và vô hình, mạnh mẽ hội nhập vào cộng đồng nhân loại tiến bộ, văn minh.

Đặng Hoàng Giang

---

Chú thích:

[1] Tina Aridas, Valentina Pasquali (2014), The most peaceful countries in the world, nguồn: http://www.gfmag.com.
[2] Tina Aridas, Valentina Pasquali (2014), The most peaceful countries in the world, nguồn: http://www.gfmag.com.
[3] http://en.wikipedia.org/wiki/Peace.
[4] Tina Aridas, Valentina Pasquali (2014), The most peaceful countries in the world, nguồn: http://www.gfmag.com.
[5] Phạm Thị Hoài , Tư cách trí thức Việt Nam, nguồn: http://amvc.free.fr
[6] Emmanuel Agius và Jolanta Ambrosewics, Towards a culture of Tolerance and peace, bản PDF, p. 11-12
[7] Peaceful societies: alternative to Violence and War, nguồn: http://www.peacefulsocieties.org/

Những 'hổ báo' dũng mãnh trong đám đông

Khác với lúc đứng riêng rẽ một mình, cái vô danh trong đám đông đem lại cho người ta một sự an toàn và cảm giác được bảo vệ nhất định.

Cuối năm nhìn lại, ngỡ ngàng vì năm cũ đã qua với không ít câu chuyện giật mình.

Nào những người dân bình thường hiền lành, thân ái với nhau, lại trong tích tắc trở nên khác hẳn, hăm hở lao vào núi bia đổ, lễ mễ khuân ra mấy bịch, rồi háo hức quay lại làm đợt nữa. Điều gì đã xảy ra?

Điều gì làm cho một số thanh niên, đang đi chơi với bạn gái, bỗng hăng lên lao vào "đánh hôi" kẻ trộm chó như đi trẩy hội?

Lý do gì làm những người công dân xây dựng hàng ngày chăm chỉ mang cơm đi làm, bỗng trở nên hung hãn và đập phá chính ngay công việc đem lại miếng cơm manh áo cho họ?

Sẽ hời hợt nếu chỉ đưa ra những bình luận chung chung về sự xuống cấp của xã hội, về niềm tin bị đánh mất, về người Việt thiếu văn hoá.v.v...

Để hiểu được những hiện tượng này và truy tìm nguyên nhân, chúng ta cần nhìn sâu hơn vào tâm lý đám đông và xem họ vận hành.

Đám đông là... vô danh

Một đám đông có những yếu tố đặc biệt.

Thứ nhất, trong đám đông, các thành viên của nó vô danh. Khác với lúc đứng riêng rẽ, cái vô danh trong đám đông đem lại cho người ta sự an toàn và cảm giác được bảo vệ nhất định.

Thứ hai, đám đông gây phấn khích. Những người đã từng ở trong một sân vận động khổng lồ đều biết cảm giác đó khác với cảm giác khi xem trận bóng trước màn hình TV. Số đông cộng hưởng và tạo ra một năng lượng đặc biệt, sự hưng phấn có sức lây lan lớn. Lúc đó, cô gái nhút nhát nhất cũng có thể văng tục ngon ơ và cho ngón tay vào mồm, cùng huýt sáo la ó trọng tài.

Và cuối cùng, đám đông rùng rùng chuyển động và trăm người như một cùng làm một hành vi nào đấy, khi họ được một sự kiện bất ngờ châm ngòi.Ảnh VTC

Đám đông cũng đem lại cho các cá nhân trong nó cảm giác về quyền lực. Trong đám đông, những người vốn thấp cổ bé họng bỗng có cảm giác mình mạnh mẽ. Chúng ta hẳn còn nhớ một người đàn ông Đồng Nai vừa bê bia vừa trừng mắt quát người tài xế xe tải: "Báo công an đi, ông thách đấy!"

Không có gì nguy hiểm hơn là xây dựng một xã hội mà trong đó một nhóm lớn có cảm giác là họ không được can dự, rằng họ không có gì để mất. Nếu người ta có quyền lợi trong xã hội, người ta sẽ bảo vệ xã hội, nhưng nếu không, họ sẽ vô thức muốn phá huỷ nó. » Martin Luther King

Và cuối cùng, đám đông rùng rùng chuyển động và trăm người như một cùng làm một hành vi nào đấy, khi họ được một sự kiện bất ngờ châm ngòi.

Giả sử như trăm thùng bia xếp ngay ngắn ven đường, thì kể cả chỉ có một người trông coi thôi, chắc cũng không ai nghĩ tới chuyện xông vào lấy. Bia đổ tung toé ra đường tạo ra một tình huống lạ, một điều bất thường, và sự kết hợp của sự vô danh, phấn chấn lây lan, cảm giác quyền lực và an toàn, làm giảm đáng kể ý thức trách nhiệm của mỗi người về hành vi của mình, biến một bà mẹ mẫu mực thành một người hớn hở gom bia mặc dù trong nhà không có ai uống, để tới lúc tỉnh cơn say mới hối hận về hành động của mình.

Trong đám đông, con người dễ đánh mất bản thân.

Nhưng, chen chúc lượm bia hay bẻ mấy cành hoa trong một hội chợ vẫn khác xa với việc xông vào đánh tới chết một kẻ trộm chó, hay châm lửa đốt rụi hàng chục xe máy. Điều gì khiến đám đông trở thành sức mạnh phá huỷ - nhiều khi phá chính môi trường sống của họ?

Nguyên cớ có vẻ gần giống như chuyện các CĐV bóng đá ở Anh bỗng nhiên hỗn chiến và giật tung ghế của sân vận động, hay xa hơn là làn sóng đập phá và hôi của ở London năm 2011 làm toàn thế giới kinh ngạc, lý do của 6 ngày bạo lực và cướp bóc ở Los Angeles năm 1992 làm 53 người tử vong.

Đám đông ngoài lề?

Có một điểm chung ở tất cả các sự kiện nói trên, đó là, tất cả đều là đám đông những người ngoài lề, những người thấp bé trong xã hội, thu nhập thấp hoặc thất nghiệp, và không có cơ hội.

Họ mang sẵn trong mình sự cáu kỉnh và chán nản. Họ bực bội với bản thân, với cuộc đời, với những thứ xung quanh. Khi họ nhập vào một đám đông, như Gustave Le Bon nhận xét trong Tâm lý học đám đông, họ đánh mất tính cá nhân, tính độc lập, khả năng đánh giá và phán xét đạo đức. Họ bị cuốn vào ảnh hưởng phi lý của xung quanh.

Đám đông có thể làm những việc mà mỗi cá nhân, nếu đứng riêng biệt, sẽ không bao giờ nghĩ là họ có thể làm. Chỉ cần một sự kiện nhỏ xảy ra...

Do đó, đám đông có thể làm những hành động phá huỷ và bạo lực mà mỗi cá nhân, nếu đứng riêng biệt, sẽ không bao giờ nghĩ là họ có thể làm. Ảnh VTC

Ở khía cạnh tâm lý, đó thực chất là cảm giá bất lực, đứng ngoài lề, không làm chủ cuộc đời mình. Họ thấy họ như những kẻ lạ trên chính mảnh đất của mình, bị bỏ rơi. Họ thấy họ kém cỏi, vô giá trị. Vì thế, họ dễ dàng ngấm cái say của một đám đông nổi loạn...

Ít nhất, trong khoảnh khắc đó, họ có cảm giác mình là người thắng, người mạnh, rằng cuộc sống thú vị, sôi động, làm họ quên đi cái mòn mỏi hàng ngày. Đám đông cho họ một bản sắc, cho họ một nơi để thuộc về.

Đám đông "mới" của ngày nay khác đám đông "cũ" năm xưa. Đám đông cũ, qua quá trình được "vận động" tham gia cách mạng, đã phát triển cho mình một nhận thức.

Còn ngày nay?

Những công nhân và người nghèo bây giờ đơn giản bị kẹt trong cái bẫy nghèo. Những người, mà như Oscar Lewis đã định nghĩa trong Văn hoá của nghèo khổ năm 1998, "có rất ít ý thức về lịch sử. Họ là những người bên lề, chỉ biết tới những vật lộn của bản thân, chỉ biết được hoàn cảnh của địa phương họ, thế giới hẹp của họ, cách sống riêng của họ. Thông thường, họ không có kiến thức, tầm nhìn hay ý thức hệ để nhận ra những điểm tương đồng giữa những vấn đề của họ và vấn đề của những người giống họ trên thế giới. Nói một cách khác, họ không có ý thức giai cấp, mặc dù họ rất nhạy cảm với sự phân biệt về đẳng cấp".

Phải kinh ngạc để nói rằng, những đám đông nổi loạn bây giờ không có quan điểm xã hội hay thông điệp chính trị gì. Những công nhân đập phá ở Samsung không đưa ra một đòi hỏi cụ thể gì cho doanh nghiệp hay công đoàn; những người dân đánh trộm chó không có yêu cầu gì với công an hay chính quyền.

Chính vì vậy, sự hung hãn bùng phát thường bất ngờ với các nhà bình luận xã hội và các nhà chức trách, lúc đó họ mới bối rối đi tìm lý do và lời giải thích.

Lời giải thích đơn giản nhất có lẽ đến từ Martin Luther King: "Không có gì nguy hiểm hơn là xây dựng một xã hội mà trong đó một nhóm lớn có cảm giác là họ không được can dự, rằng họ không có gì để mất. Nếu người ta có quyền lợi trong xã hội, người ta sẽ bảo vệ xã hội, nhưng nếu không, họ sẽ vô thức muốn phá huỷ nó."

Một xã hội ổn định là xã hội không chỉ dành cho các nhóm lợi ích; những nhóm lớn cũng phải được tiếp cận một phần tử tế của miếng bánh, một cảm giác xã hội là của họ, phục vụ họ thực sự chứ không phải chỉ trên các khẩu hiệu và văn kiện.

Đặng Hoàng Giang
(Phó giám đốc CECODES - Trung tâm Hỗ trợ Cộng đồng và Nghiên cứu Phát triển)

Theo Tuần Việt Nam