Tiến sỹ Khuất Thu Hồng cho rằng truyền thông mạng đang phát huy được sức mạnh giám sát và phản biện của mình và ngày càng phát triển rộng rãi.
Truyền thông mạng xã hội, truyền thông 'lề dân' hay 'lề trái' đang 'đi trước' báo chí chính thống của nhà nước và loại hình truyền thông này thực sự đang phát huy được sức mạnh 'giám sát, phản biện', theo ý kiến của chuyên gia và khách mời Bàn tròn trực tuyến của BBC.
Trao đổi với Bàn tròn thứ Năm về chủ đề 'Truyền thông dân và phản ứng quan' hôm 22/9/2016, Tiến sỹ Khuất Thu Hồng, Viện trưởng Viện Nghiên cứu Phát triển Xã hội (ISDS) từ Hà Nội, nói:
"Mạng xã hội ngày nay đang ngày càng trở thành một kênh thông tin để cho các vị lãnh đạo, các cơ quan thực thi công vụ, những cơ quan công quyền của nhà nước tham khảo, nó càng ngày càng trở nên một kênh thông tin để tham khảo và hành động.
Tôi thấy rằng mạng xã hội hiện nay thực sự đang phát huy được sức mạnh của nó, sức mạnh giám sát, sức mạnh phản biện, sức mạnh cung cấp thông tin và chia sẻ thông tin ngày càng rộng rãi hơn
TS. Khuất Thu Hồng
"Việc hai vị bí thư ở hai tỉnh phải có phản hồi ngay lại dư luận ở trên mạng xã hội bắt đầu phản ánh việc các vị hành động, cũng như chuyện Thủ tướng Nguyễn Xuân Phúc có phản hồi lại dư luận xã hội trên mạng về đoàn xe hộ tống của Thủ tướng đi vào Hội An cho thấy không chỉ là nghe...
"Tôi tin rằng từ trước đến bây giờ nguồn thông tin ở trên mạng vẫn được tham khảo, vẫn được nghiên cứu, có thể nói rất là kỹ, nhưng để phản hồi, để có những hành động, thì bắt đầu từ Thủ tướng Nguyễn Xuân Phúc và tiếp đây là hai ông bí thư với tư cách là những vị lãnh đạo cấp cao.
"Ngoài ra, mạng xã hội cũng là nguồn thông tin mà tôi thấy hiện nay rất thú vị ở chỗ rằng những thông tin từ mạng xã hội lại đi trước báo chí và nó trở thành nguồn dinh dưỡng, hay nguồn cung cấp thức ăn rất phong phú cho báo chí.
"Nhiều khi báo chí lại đến sau mạng xã hội. Ví dụ như chuyện chở tử thi ở Sơn La chẳng hạn, có một ai đó chụp được một cái ảnh đưa lên và lúc đó báo chí đưa vào và mạng xã hội cũng lên tiếng rất là mạnh mẽ và cuối cùng chính quyền tỉnh Sơn La, Bệnh viện Lao ở tỉnh Sơn La và ngành y tế đã phải vào cuộc.
"Tôi thấy rằng mạng xã hội hiện nay thực sự đang phát huy được sức mạnh của nó, sức mạnh giám sát, sức mạnh phản biện, sức mạnh cung cấp thông tin và chia sẻ thông tin ngày càng rộng rãi hơn và tôi cũng xin chia sẻ với nhà báo Trương Duy Nhất cũng như chị Mạc Việt Hồng (khách mời tại Bàn tròn) rằng chính quyền, các nhà lãnh đạo đã bắt đầu có những phản hồi tích cực hơn với những thông tin từ mạng xã hội.
"Bằng chứng là việc hai ông Bí thư (Tỉnh ủy) phải thanh minh, rồi Thủ tướng Nguyễn Xuân Phúc có ý xin lỗi việc làm của đoàn xe hộ tống của ông, cho thấy rằng bây giờ không phải lúc người ta có thể bỏ qua mạng xã hội nữa rồi, mà phải sử dụng nó, đấy là một cách phản ứng rất thông minh, một cách phản ứng rất sáng suốt, tôi cho là như vậy," Tiến sỹ Xã hội học Khuất Thu Hồng nói với BBC.
'Chuyên nghiệp hơn nhiều'
Phóng viên Lan Phương của BBC cho rằng chất lượng của truyền thông mạng nói chung đã được nâng cao rất nhiều.
Phóng viên Lan Phương của BBC Việt ngữ từ Bangkok, trong tư cách khách mời, chia sẻ với Bàn tròn một nhận định về chất lượng của truyền thông mạng xã hội ở Việt Nam:
"Lý do mà các quan chức (Việt Nam) đã phản hồi rất nhanh trước sự kiện này cho thấy có một yếu tố mà chúng ta quên nhắc đến đó là trình độ của chính độc giả và những người tạo ra thông tin trên mạng đã tăng lên rất nhiều so với trước đây.
"Có thể lấy một ví dụ là trước đây chúng ta đọc thấy một tin trên mạng xã hội thì nó có thể chỉ là một vài cái hình, có rất nhiều cảm tính, bình luận, vì tôi nghĩ rằng người đọc và người tạo thông tin trên mạng xã hội thời điểm đó chắc chắn ban đầu không phải là những nhà báo chuyên nghiệp.
Sự phản biện của cư dân mạng đã tăng trình độ, điều đó khiến cho nhà nước cảm thấy rằng không thể nào dừng ở mức độ im lặng được nữa
Nhà báo Lan Phương, BBC Việt ngữ
"Họ viết một cách bản năng, viết những cảm giác của họ và họ chưa thuyết phục được độc giả vào thời điểm đó, nhưng đến thời điểm này họ đã càng ngày càng chuyên nghiệp hơn.
"Ví dụ, khi một sự việc nào đó xảy ra thì họ bật máy và làm 'live-stream' (trực tiếp), sau đó họ gọi điện đến các cơ quan để xác minh, sau đó họ đối chiếu thông tin với những trang chính thức của chính phủ.
"Tôi lấy ví dụ việc ông Bí thư Hà Giang, ông Triệu Tài Vinh, có nhiều người thân làm các vị trí, thì các trang đó đã đi tìm thông tin của ông ở trên các trang chính thức của nhà nước, sau đó họ đối chiếu lại rồi mới đăng bài.
"Tức là họ có đi qua quá trình xử lý thông tin như nhà báo chúng tôi, họ không còn dừng lại ở mức mô tả thông tin nữa, họ đã xử lý thông tin. Rồi lấy ví dụ ông Nguyễn Xuân Phúc đi vào phố cổ, rất nhiều ý kiến nói là Thủ tướng 'trăm công, nghìn việc' nên không thể đi bộ vào được.
"Thế nhưng có những người đã đo khoảng cách con phố đó để nói rằng con phố đó rất là ngắn và lẽ ra để tỏ ra văn minh thì Thủ tướng có thể đi bộ vào. Thế tức là sự phản biện của cư dân mạng đã tăng trình độ, điều đó khiến cho nhà nước cảm thấy rằng không thể nào dừng ở mức độ im lặng được nữa.
"Và họ phản ứng lại, họ đang đối thoại với những thông tin ngày càng có uy tín hơn, chứ không phải là đối thoại như những cuộc tranh cãi lộn xộn ở ngoại chợ ngày trước nữa," nhà báo Lan Phương nói với Tọa đàm.
Tác động xã hội
Nhà báo Mạc Việt Hồng cho rằng truyền thông mạng xã dù ở mô hình xã họi nào cũng đều có những tác động tích cực.
Từ Warsaw, thủ đô Ba Lan, nhà báo Mạc Việt Hồng bình luận với bàn tròn về vai trò và tác động xã hội của truyền thông mạng xã hội ở nước này, bà nói:
"Tôi nghĩ rằng mạng xã hội này đối với bất kỳ nước nào, tùy theo mô hình chính trị của mỗi nước có thể có những tác động khác nhau, nhưng ở bất kỳ mô hình xã hội nào thì nó đều có những tác động tích cực nhất định.
"Ở Ba Lan, người ta có quyền tự do hội họp, tự do biểu tình, có điều gì đó bất bình với chính phủ, gần đây nhất là cuộc 140 nghìn người kéo đi biểu tình, thì những cuộc biểu tình đó người ta đều hô hào trên mạng xã hội.
Ngày nay đang xét xử Ba Sàm, thì có một câu nhận định là báo chí chính thống toàn nói chuyện Ba Sàm, nhưng trang Ba Sàm thì toàn nói chuyện chính thống
Nhà báo, blogger Trương Duy Nhất
"Và cái đó mạng xã hội có thể biến thành các cuộc biểu tình, ở Việt Nam quyền biểu bình vẫn còn bị ngăn chặn, cho nên mạng xã hội ở một mặt nào đó chưa có một tác động trực tiếp như đối với ở Ba Lan mà chỉ sau một cuộc kêu gọi, chỉ sau một, hai, ba ngày, một trăm nghìn người có thể xuống đường ngay.
"Ở Việt Nam, vì những lý do mà ai cũng biết, chúng ta chưa thể có được những sự kiện như thế," nhà báo Mạc Việt Hồng nói với BBC.
Cũng tại cuộc Tọa đàm, nhà báo Trương Duy Nhất cho hay ông đánh giá cao hành động của các quan chức ở Việt Nam khi họ có phản hồi với mạng xã hội, ông nói:
"Tôi đánh giá cao sự phản ứng trả lời lại của phía các quan chức, bởi vì nếu anh không trả lời, anh tạo một hình ảnh xấu, hành vi xấu cho các quan chức đó.
"Ví dụ như Thủ tướng Nguyễn Xuân Phúc..., nếu mà ông không trả lời chuyện đó, thì nó tạo ra một hình ảnh rất xấu của Thủ tướng, nhưng khi ông chọn cách đối thoại như thế, thì ông lại lấy điểm rất nhanh và lấy điểm rất sáng trong cách nhìn của người dân, của bạn đọc."
Nhân đây, blogger từ Đà Nẵng cũng đưa ra một bình luận mang tính so sánh giữa tính chất của truyền thông mạng xã hội và báo chí chính thống nhà nước qua một sự kiện thời sự là vụ xét xử phúc thẩm blogger Ba Sàm Nguyễn Hữu Vinh và động sự:
"Ngày nay đang xét xử Ba Sàm, thì có một câu nhận định là báo chí chính thống toàn nói chuyện Ba Sàm, nhưng trang Ba Sàm thì toàn nói chuyện chính thống," nhà báo Trương Duy Nhất nói với BBC.
Nhà báo, blogger Trương Duy Nhất đánh giá cao hành động phản hồi mạng xã hội của các quan chức ở Việt Nam mới đây.
Vụ việc đã và đang xảy ra đối với ông Trịnh Xuân Thanh phần nào cho thấy sự 'bất lực' thậm chí 'băng hoại' của hệ thống chính trị và luật pháp ở Việt Nam, theo quan điểm riêng của một nhà nghiên cứu chính trị từ Paris.
Ngoài ra, qua những thông tin chính thức từ truyền thông trong nước, cũng có thể cho thấy có những vấn đề khác về chính trị và pháp luật của chế độ, trong đó có việc tuyển dụng cán bộ, lãnh đạo theo lối 'con ông cháu cha', 'con cháu các cụ cả' hay cả vấn đề được cho là 'dối trá' trong đạo đức, phẩm chất của cán bộ trong chính quyền, theo Tiến sỹ Nguyễn Thị Từ Huy, qua một phỏng vấn bằng bút đàm với BBC hôm 17/9/2016.
"Nếu không có cải cách thể chế chính trị thực sự, nếu không có tam quyền phân lập, nếu luật pháp không độc lập với đảng pháp, thì những vở hề kịch sẽ còn tiếp tục xảy ra khi một hay một nhóm lãnh đạo muốn "trừng phạt" một vài người trong lúc mà tham nhũng hoành hành trên toàn hệ thống," nhà nghiên cứu từ Pháp nêu quan điểm.
"Điều đáng nói, như nhiều người khác đã chỉ ra, ông Thanh không phải là trường hợp duy nhất hay hy hữu trong chế độ. Trái lại, ông Thanh chỉ là một nhân vật thuộc dạng 'mờ nhạt' so với những nhân vật khác còn 'khủng' hơn nhiều nhưng chưa bị (hoặc không thể bị) khui ra", vẫn theo ý kiến này.
Mời quý vị theo dõi dưới đây toàn văn cuộc trao đổi của BBC với Tiến sỹ Nguyễn Thị Từ Huy.
Thực ra tuổi tác không quyết định khả năng làm việc. Và nhiều người xuất thân trong các gia đình cán bộ cao cấp nhưng vẫn có thực tài, có năng lực thực sự. Nhưng nếu "con cháu các cụ cả" trở thành nguyên tắc (ngầm) trong việc tuyển dụng cán bộ thì dĩ nhiên hậu quả không thể tránh khỏi
TS. Nguyễn Thị Từ Huy
BBC. Vụ việc với ông Trịnh Xuân Thanh, nguyên Phó Chủ tịch Tỉnh Hậu Giang của Việt Nam vẫn đang diễn ra và có lẽ cần thêm thời gian để theo dõi, tuy nhiên quan sát các phản ánh, diễn biến trên truyền thông, nhất là qua truyền thông chính thức của Việt Nam cho tới nay, bà thấy có điều gì đáng nói, đáng bàn? TS. Nguyễn Thị Từ Huy: Trước hết, có thể nói ngay, tôi thấy có vấn đề đáng nói về điều có thể được gọi là sự dối trá và băng hoại của hệ thống chính trị. Ngay như tiểu sử của ông Trịnh Xuân Thanh cho thấy điều gì? Đã và sẽ có nhiều phân tích, nhưng cá nhân tôi đưa ra ít nhất hai điểm như sau:
Thứ nhất, trường hợp ông Trịnh Xuân Thanh khẳng định một lần nữa điều đã được nhận xét từ lâu: việc bổ nhiệm cán bộ của đảng cộng sản Việt Nam vận hành dựa trên nguyên lý 5C (con cháu các cụ cả). Bố ông Trịnh Xuân Thanh là ông Trịnh Xuân Giới, một cán bộ cao cấp của đảng, từng giữ các chức vụ Hiệu trưởng trường Đoàn Trung ương (TW) và Phó Trưởng ban Dân vận TW. Điều này giải thích tại sao ông Thanh chỉ có bằng cử nhân quy hoạch đô thị (năm 1990), sau đó đi làm ăn ở Đông Âu (dẫn theo Wikipédia tiếng Việt, không rõ làm ăn trong lĩnh vực nào) rồi trở về Việt Nam năm 1995, và ngay lập tức 1996 (lúc ông Thanh 30 tuổi) được bổ nhiệm chức vụ Phó giám đốc công ty phát triển kinh tế kĩ thuật Detesco của Trung ương Đoàn.
Người ta sẽ đặt câu hỏi là: nếu bố ông không phải là cán bộ lớn trong đảng và từng là hiệu trưởng trường Đoàn TW thì có thể xảy ra việc ông được bổ nhiệm chức vụ Phó giám đốc dễ dàng như vậy hay không? Chúng ta thử hình dung xem, nếu ta là con nông dân, hay con cán bộ bình thường, và ta chỉ có cái bằng cử nhân thôi, lại chẳng trải qua một quá trình làm việc lâu dài để chứng tỏ năng lực… thì ta làm sao có thể đột nhiên nhảy lên làm phó giám đốc một công ty nhà nước được? Vị trí Phó giám đốc của Detesco là bàn đạp để ông Thanh rất nhanh chóng nắm giữ các chức vụ từ quan trọng đến quan trọng nhất của tổng công ty Sông Hồng trong giai đoạn 2000-2007.
Lặp lại lộ trình của bố, con trai của ông Trịnh Xuân Thanh là Trịnh Xuân Cường được bổ nhiệm vị trí trợ lý giám đốc của Halico (tháng 10/2015) lúc mới 23 tuổi, và chỉ 6 tháng sau được bổ nhiệm làm phó phòng truyền thông marketing (tháng 4/2016). Một số người có nghiên cứu về hiện tượng cán bộ thuộc diện 5C này đều nhận định rằng đặc điểm chung của các lãnh đạo nhóm 5C là họ lên làm lãnh đạo khi tuổi đời còn rất trẻ, dĩ nhiên do tác dụng của ô dù gia đình.
Thực ra tuổi tác không quyết định khả năng làm việc. Và nhiều người xuất thân trong các gia đình cán bộ cao cấp nhưng vẫn có thực tài, có năng lực thực sự. Nhưng nếu "con cháu các cụ cả" trở thành nguyên tắc (ngầm) trong việc tuyển dụng cán bộ thì dĩ nhiên hậu quả không thể tránh khỏi là tham nhũng, kém hiệu quả, thua lỗ, kém phát triển, và tình trạng "gia đình trị" sẽ tiếp tục kéo dài dẫn đến hiện tượng toàn bộ các lĩnh vực trong xã hội bị một số gia đình nắm trong tay họ, còn các khẩu hiệu như "sử dụng nhân tài", "công bằng cơ hội"… trong thực tế chỉ là một mớ ngôn từ đưa ra lừa dối nhân dân mà thôi.
Từ chiếc xe biển xanh
Nhiều câu hỏi được đặt ra đằng sau và bắt đầu từ sự việc 'chiếc xe biển xanh' của ông Trịnh Xuân Thanh 'đi mượn', theo tác giả.
Thứ hai, trường hợp Trịnh Xuân Thanh cho thấy một cách rõ ràng tính chất dối trá của hệ thống chính trị. Rất nhiều chi tiết giúp chứng minh tính chất dối trá này, ở đây tôi chỉ nêu hai chi tiết.
Chi tiết thứ nhất liên quan đến cái xe Lexus biển số xanh. Xin dẫn nguyên văn lời của ông Trần Công Chánh, Bí thư tỉnh ủy Hậu Giang, trong bài báo trên Tuổi trẻ ngày 14/6/2016 "Đã báo cáo tổng bí thư vụ 'hóa kiếp' xe Lexus": "Ông Thanh có đề xuất để ông mượn một chiếc ô tô đi làm tạm, thường trực tỉnh ủy xét thấy tạo điều kiện cho cán bộ luân chuyển thuận tiện trong đi lại, làm việc nên cũng có thể chấp nhận được". Phát biểu này cho thấy luật pháp của Việt Nam rất có vấn đề, có người còn đặt dấu hỏi "luật pháp ấy đáng giá mấy xu?"
Đừng ngạc nhiên và đừng trách cứ nếu trong nhân dân có những giả thiết hoặc những suy luận đủ các loại, kể cả những suy luận rất bất lợi về khả năng thanh trừng nội bộ của lãnh đạo cao cấp
TS. Nguyễn Thị Từ Huy
Bài báo "Những ẩn khuất sau vụ hóa kiếp xe Lexus", cũng trên tờ Tuổi trẻ, cung cấp nhiều thông tin quan trọng, nó cho biết chủ sở hữu của cái xe lexus là tài xế của ông Thanh, tên là Nguyễn Đặng Toàn. Xe được mua năm 2013 và đăng ký ở Hà Nội với tên ông Toàn là chủ sở hữu. Sau khi ông Toàn mua xe một ngày thì nó được chuyển vào Hậu Giang và biến thành tài sản của Phòng hậu cần kỹ thuật Công an tỉnh Hậu Giang, với cái biển số xanh chỉ được phép dành cho xe công vụ. Không cần nhiều trí tưởng tượng lắm cũng có thể hình dung một số điều nếu đặt ra vài câu hỏi sau đây: "Một ông tài xế thì lấy tiền đâu ra mà mua xe Lexus?". "Một ông tài xế thì làm sao có đủ quyền lực để mà chỉ trong một ngày biến cái xe riêng của mình thành ra cái xe công vụ?", "Tại sao ông ta phải biến xe riêng của mình thành xe công vụ, để làm gì?"
"Tại sao ông Trịnh Xuân Thanh là Phó Chủ tịch tỉnh Hậu Giang, cựu Tổng giám đốc Tổng công ty xây dựng Sông Hồng, cựu chủ tịch Hội đồng Quản trị Tổng công ty PCV, cựu Phó Chánh Văn phòng Bộ công thương… mà lại phải mượn xe của ông tài xế? Tại sao tài xế của ông Thanh thì có tiền mua xe, còn ông Thanh, với chừng đó chức vụ đã kinh qua, lại phải đi xe mượn?" Hãy thử trả lời câu hỏi này để thấy tính chất khôi hài nhưng bi thảm của chế độ đã đến mức nào. Đồng thời cũng để thấy tính chất dối trá đã đến mức nào, và đối chiếu với phát biểu của Chủ tịch tỉnh Hậu Giang để thấy lãnh đạo các cấp chấp nhận sự dối trá dễ dàng như thế nào, nếu không muốn nói rằng sự dối trá đã trở thành bản chất của họ.
Tuy nhiên, chi tiết thứ hai được đề cập đến sau đây mới nói lên sự dối trá điển hình của thể chế chính trị. Ông Trịnh Xuân Thanh lên làm Chủ tịch Hội đồng Quản trị của PVC năm 2009, đến năm 2011 thì được phong danh hiệu Anh hùng lao động. Nhưng cũng chính thời gian đó PVC thua lỗ hơn 3.200 tỷ. Một đơn vị thua lỗ trầm trọng, thậm chí có nguy cơ mất vốn, mà lãnh đạo lại được phong Anh hùng lao động, và sau đó được thăng chức lên cấp cao hơn, ở Bộ Công thương, rồi về làm Phó Chủ tịch tỉnh Hậu Giang. Còn có bằng chứng nào hùng hồn hơn cho sự dối trá của chế độ?
Điều đáng nói, như nhiều người khác đã chỉ ra, ông Thanh không phải là trường hợp duy nhất hay hy hữu trong chế độ. Trái lại, ông Thanh chỉ là một nhân vật thuộc dạng "mờ nhạt" so với những nhân vật khác còn "khủng" hơn nhiều nhưng chưa bị (hoặc không thể bị) khui ra.
Đừng ngạc nhiên và đừng trách cứ nếu trong nhân dân có những giả thiết hoặc những suy luận đủ các loại, kể cả những suy luận rất bất lợi về khả năng thanh trừng nội bộ của lãnh đạo cao cấp. Chỉ có thể tránh được các suy luận bất lợi ấy khi nền quản trị, nền hành chính và bộ máy truyền thông có được sự minh bạch, công khai, và sự minh bạch, công khai này phải được đảm bảo bằng một hệ thống pháp luật chuẩn mực.
Tới lối thoát hoàn hảo
Tin tức chưa thể kiểm chứng nói ông Trịnh Xuân Thanh đã rời Việt Nam ra nước ngoài.
BBC. Xin được lưu ý là vụ việc vẫn còn đang được nhà nước Việt Nam điều tra và xác minh, nhưng tiện đây, nếu có điều gì có thể bàn thêm về hệ thống chính trị và pháp luật của Việt Nam, ở góc độ tính hiệu quả, hiệu năng, chẳng hạn, thì bà có bình luận gì hay không? TS. Nguyễn Thị Từ Huy: Tôi cho rằng ở đây cho thấy rõ có sự bất lực của hệ thống chính trị và hệ thống pháp luật xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam.
Theo tin lan truyền thì giờ phút này ông Trịnh Xuân Thanh đã ra nước ngoài và đưa cả nhà ra nước ngoài. Báo chính thống không có tin chính thức về việc ông Thanh đang ở đâu. Ông Trịnh Xuân Thanh đã đưa đơn ra khỏi đảng trước khi bị đảng khai trừ. Và đến giờ này vẫn chưa có một kết luận nào mang tính pháp lý về vụ việc.
Toàn bộ sự việc này phải chăng cho thấy sự bất lực của cả hệ thống chính trị lẫn hệ thống luật pháp của nước Cộng hòa Xã hội Chủ nghĩa Việt Nam?
Theo các báo chính thống thì vào tháng 6/2016 đã có đầy đủ các bằng chứng về vụ phạm pháp của chiếc xe Lexus tư nhân bị chuyển thành biển số xanh công vụ. Tài xế của ông Trịnh Xuân Thanh lấy tiền đâu ra để mua xe, ông làm sao phù phép để cái xe biến thành xe công vụ?…, những điều này Thanh tra chính phủ và các cơ quan luật pháp thừa sức làm sáng tỏ.
Và chỉ riêng chi tiết này cũng đã đủ để ông Thanh phải ra hầu tòa, nếu ông sống ở một nước có pháp luật hẳn hoi (pháp luật được tôn trọng). Nhưng cho đến thời điểm này cả hệ thống chính trị và hệ thống pháp luật của Việt Nam đã không làm gì được ông Thanh (quyết định khai trừ đảng, đúng như vô số các bình luận trên mạng, chỉ là một vở hài kịch không hơn không kém, khi mà chính ông Thanh đã đưa đơn ra khỏi đảng trước).
Nếu không có cải cách thể chế chính trị, nếu không có tam quyền phân lập, nếu luật pháp không độc lập với đảng pháp, thì những vở "hề kịch Trịnh Xuân Thanh" sẽ còn tiếp tục xảy ra khi một hay một nhóm lãnh đạo muốn "trừng phạt" một vài người trong lúc mà tham nhũng hoành hành trên toàn hệ thống
TS. Nguyễn Thị Từ Huy
Việc ông Thanh rời khỏi Việt Nam không ngăn cản luật pháp Việt Nam tiếp tục điều tra và làm sáng tỏ những việc mà ông Thanh phải chịu trách nhiệm, và những cá nhân và tổ chức có liên quan đến vụ việc của ông Thanh cũng phải chịu trách nhiệm trước pháp luật. Nhất là Ban tổ chức cán bộ Trung ương phải chịu trách nhiệm trước pháp luật, bởi vì chính Ban tổ chức cán bộ Trung ương chịu trách nhiệm phê duyệt bổ nhiệm cán bộ.
Nếu vụ này bị "chìm xuồng" thì chúng ta có thể nói mà không hề sợ sai rằng hệ thống chính trị và hệ thống pháp luật hiện tại của Việt Nam là những hệ thống bất lực trong việc xử lý các tội phạm.
Và lúc đó những kẻ tham nhũng và tội phạm kinh tế, qua "tấm gương" vụ việc của ông Trịnh Xuân Thanh, họ có thể yên tâm lớn: lúc nào họ cũng có thể ra khỏi đảng, có thể mang cả nhà đi khỏi Việt Nam, có thể bảo toàn cho bản thân và gia đình, vì thế mà họ sẽ yên tâm tiếp tục mà tham nhũng. Còn gì phải sợ? Trịnh Xuân Thanh đã mở ra một lối thoát tuyệt hảo cho cả một hệ thống các quan chức tham nhũng, họ chẳng có gì phải sợ.
Nếu không có cải cách thể chế chính trị, nếu không có tam quyền phân lập, nếu luật pháp không độc lập với đảng pháp, thì những vở "hề kịch Trịnh Xuân Thanh" sẽ còn tiếp tục xảy ra khi một hay một nhóm lãnh đạo muốn "trừng phạt" một vài người trong lúc mà tham nhũng hoành hành trên toàn hệ thống.
Còn trong trường hợp cả chính quyền và luật pháp đều bất lực, không thể trừng phạt ai cả, và không thể "chống tham nhũng", thì dĩ nhiên cả hệ thống sẽ rữa nát vì chính căn bệnh tham nhũng của nó, vấn đề chỉ là thời gian mà thôi. Nhưng hậu quả không phải là do "căn bệnh" (tức là sự tham nhũng) gánh chịu, mà là "người mang bệnh", tức là toàn bộ dân tộc này, phải gánh chịu.
"Căn bệnh" dĩ nhiên sẽ không tự đào thải nó được (hình dung xem, cái khối ung thư nằm trong cơ thể một người nào đó lại tự nhiên nhảy ra khỏi người đó ư?). Chỉ khi nào người bệnh biết mình mang bệnh và muốn cắt bỏ nó và tìm cách cắt bỏ nó thì lúc đó mới mong có thể được chữa trị. Người bệnh chính là mỗi công dân Việt Nam chúng ta đấy thôi. Cần đối diện với sự thật này: cả dân tộc đang nuôi cái khối ung thư có tên "tham nhũng" bằng chính máu của mình.
Sự giàu có và sự an toàn của những kẻ tham nhũng có thể được đổi lại bằng cái chết của những đứa trẻ phải tự tử vì quá nghèo, những người phải bán nội tạng của mình vì không có gì để ăn, những phụ nữ chết xác phải đắp chiếu chở trên xe máy, và những bờ biển chết, những ngư dân đang đối diện với cái chết...
Khối ung thư tham nhũng đã và đang di căn đi khắp mọi nơi. Và hạt nhân của khối ung thư ấy là một thể chế chính trị trong đó pháp luật chỉ là công cụ để bảo vệ nhóm đặc quyền chính trị, tức cũng là nhóm đặc quyền tham nhũng.
Trên đây là ý kiến, quan điểm riêng của nhà nghiên cứu chính trị Nguyễn Thị Từ Huy, người có bằng tiến sĩ văn chương bảo vệ tại Pháp năm 2008 và từng giảng dạy tại một số trường đại học ở Việt Nam. Hiện bà đang làm luận án Tiến sĩ về triết học chính trị tại Đại học Paris Diderot, Pháp.
Vụ Yên Bái là ‘khủng hoảng mô hình?’ Nhà quan sát Nguyễn Thị Từ Huy từ Paris bàn về nguyên nhân các vụ bạo lực ở Việt Nam gần đây và đề cập giải pháp cho vấn đề.
Các vụ bạo lực từ nổ súng ở tỉnh Yên Bái cho tới sỹ quan công an xã ở tỉnh Bình Thuận của Việt Nam bắn hai viên đạn cao su vào lưng của công dân địa phương khi 'mời' lên trụ sở làm việc tiếp tục là đề tài được dư luận quan tâm.
Hôm Chủ Nhật, bình luận xung quanh hệ quả của những 'tiếng súng ở Yên Bái' và cách thức truyền thông nhà nước và chính quyền Việt Nam công bố, loan tin về sự việc, có ý kiến từ nhà quan sát thời sự, xã hội Việt Nam từ Paris, Pháp cho rằng:
"Trước cách thức vừa đưa tin vừa làm nhiễu loạn thông tin như ta đang thấy, thì chưa có thể có bình luận nào khả tín hoàn toàn về nguyên nhân vụ việc, ngoài việc thừa nhận đây là một sự kiện bạo lực giết người diễn ra trong hàng ngũ lãnh đạo cao cấp của đảng. Nó là một biểu hiện của sự khủng hoảng trầm trọng của mô hình lãnh đạo, mô hình xã hội, mô hình luật pháp ở Việt Nam."
Ý kiến này được nhà nghiên cứu chính trị, Tiến sỹ Nguyễn Thị Từ Huy, đưa ra trong cuộc trao đổi với BBC hôm 28/8/2016, mà sau đây là toàn văn cuộc phỏng vấn qua bút đàm.
BBC: Vụ nổ súng chết người là các quan chức lãnh đạo ở tỉnh Yên Bái (18/8/2016) hiện đang được chính quyền Việt Nam điều tra, có người cho rằng đằng sau đó có thể có những nguyên nhân phức tạp hơn là đã được công bố trên truyền thông nhà nước, bà bình luận thế nào về sự kiện này và cách thức nó được loan báo trên truyền thông chính thức?
Hậu quả không thể tránh khỏi là người dân buộc phải suy luận từ cái nguồn thông tin hỗn loạn và bất trắc mà báo chính thống cung cấp, và đưa ra các phỏng đoán đủ các loại
TS. Nguyễn Thị Từ Huy
TS. Nguyễn Thị Từ Huy: Có thể nhận thấy sự khác biệt rất rõ ràng giữa truyền thông Việt Nam và truyền thông của các nước dân chủ. Lấy một ví dụ, ở Pháp khi xảy ra một vụ giết người gây chấn động xã hội thì các thông tin đều được cung cấp đầy đủ, rõ ràng, vì thế các báo đều đưa các tin giống nhau, sau khi đã có xác nhận từ cơ quan điều tra, thường là tin do tổng kiểm soát trưởng thông báo trước truyền hình. Cho dù có thể có nhiều bình luận khác nhau, nhưng thông tin về sự kiện thì không thể khác nhau.
Và tin được đưa rất nhanh, thậm chí từng phút một nếu ta ở trên mạng internet (online). Trong trường hợp khi chưa có các thông tin cuối cùng, thì có những báo, hoặc những kênh truyền hình, mỗi ngày đều điểm tình hình: đã biết được gì về thủ phạm, về nguyên nhân… và những gì còn chưa được biết về thủ phạm, về nguyên nhân, về những kẻ đồng lõa… Như vậy người dân hoàn toàn làm chủ thông tin, họ có thể bình luận, phán xét về sự kiện, và tránh được những phỏng đoán sai lầm.
Trường hợp truyền thông Việt Nam, do không có tự do báo chí, truyền thông bị chỉ đạo từ trên xuống nên có hiện tượng tin đăng lên rồi phải gỡ xuống, có những chuyện hôm nay được nói nhưng ngày mai bị cấm. Bản thân các nhà báo có thể rất không muốn như vậy, nhưng họ buộc phải phục tùng cơ chế, vì thế mà, truyền thông, thay vì đóng vai trò truyền tin chính xác cho dân chúng, rốt cuộc lại tạo ra sự nhiễu loạn thông tin, khi mà các thông tin mỗi báo đăng một khác, khi mà thông tin ngày hôm nay khác thông tin ngày hôm qua, khi bài đăng lên rồi bị gỡ xuống.
'Khủng hoảng mô hình'
Hậu quả không thể tránh khỏi là người dân buộc phải suy luận từ cái nguồn thông tin hỗn loạn và bất trắc mà báo chính thống cung cấp, và đưa ra các phỏng đoán đủ các loại. Từ phỏng đoán về mâu thuẫn lợi ích cá nhân giữa các lãnh đạo trong nội bộ đảng, cho đến phỏng đoán mà ngày hôm nay có người đã đưa ra về một sự chỉ đạo thanh trừng từ cấp trung ương đưa xuống, như trong bài "Rối loạn tại Quân khu II: từ cái chết của tướng Lê Xuân Duy đến cuộc thanh toán máu nhuộm Yên Bái". Điều đáng nói là không ai có thể đoan chắc phỏng đoán nào là chính xác, phỏng đoán nào là sai lầm. Và cái giá mà những người lãnh đạo phải trả, ngoài những người đã bị giết, thì những người ở hàng ngũ cao cấp cũng bị cho là có liên quan trực tiếp.
Cho đến thời điểm này, trước cách thức vừa đưa tin vừa làm nhiễu loạn thông tin như ta đang thấy, thì chưa có thể có bình luận nào khả tín hoàn toàn về nguyên nhân vụ việc, ngoài việc thừa nhận đây là một sự kiện bạo lực giết người diễn ra trong hàng ngũ lãnh đạo cao cấp của đảng. Nó là một biểu hiện của sự khủng hoảng trầm trọng của mô hình lãnh đạo, mô hình xã hội, mô hình luật pháp ở Việt Nam.
Nguy hiểm cho sự lãnh đạo tuyệt đối của đảng và của chế độ thì đã đành, nhưng đó không phải là mối quan ngại của những người lâu nay công khai bầy tỏ ý kiến bất đồng đối với những đường lối, chủ trương, chính sách sai trái của đảng và nhà nước. Những người này, trong đó có chúng tôi, âu lo về sự an nguy của dân tộc khi xẩy sự bạo loạn ngoài tầm kiểm soát
Giáo sư Chu Hảot
BBC: Sau diễn biến ở Yên Bái, một cựu Thứ trưởng Khoa học, Công nghệ và Môi trường của Việt Nam, Giáo sư Chu Hảo bình luận trên truyền thông mạng cho rằng: “Tiếng súng ở Yên Bái không phải chỉ phơi bày tình trạng tha hóa tột độ trong nội bộ đảng cầm quyền, mà còn chứng tỏ mức độ bất ổn chính trị-xã hội ở nước ta đã đến hồi nguy hiểm. Nguy hiểm cho sự lãnh đạo tuyệt đối của đảng và của chế độ thì đã đành, nhưng đó không phải là mối quan ngại của những người lâu nay công khai bầy tỏ ý kiến bất đồng đối với những đường lối, chủ trương, chính sách sai trái của đảng và nhà nước. Những người này, trong đó có chúng tôi, âu lo về sự an nguy của dân tộc khi xẩy sự bạo loạn ngoài tầm kiểm soát”, bà nghĩ sao về quan điểm này?
TS. Nguyễn Thị Từ Huy: Tôi đồng ý với bình luận của ông Chu Hảo : sự kiện thanh toán lẫn nhau trong hàng ngũ lãnh đạo ở Yên Bái đúng là phơi bày tình trạng tha hóa tột độ trong nội bộ đảng. Thực ra sự tha hóa thì đã diễn ra từ lâu. Khi đọc lại các bài viết của ông Hồ Chí Minh từ những năm 50, 60 của thế kỷ trước, ta có thể nhận thấy một nỗi ám ảnh trở đi trở lại trong nhiều bài viết : cần phải chỉnh đốn đảng. Từ thời đảng còn mạnh như vậy mà đã phải chỉnh đốn rồi. Phải chỉnh đốn đảng là bởi vì nó đã tha hóa từ bên trong. Nhưng sự tha hóa này được giấu kỹ trong một thời gian dài.
Giờ đây, như ông Chu Hảo nói, nó được phơi bày ra, nó vang lên trong tiếng súng khai tử các lãnh đạo của đảng nổ ra giữa ban ngày ngay nơi công sở. Cái giá mà đảng phải trả là sự hoen ố tột cùng của hình ảnh đảng trong lòng nhân dân. Và cái giá mà nhân dân phải trả rất có thể là họ sẽ bắt chước lãnh đạo, tự xử lý lẫn nhau không cần đến pháp luật. Cái giá mà xã hội phải trả là bạo lực cách mạng mà đảng nuôi dưỡng trong từng trang sách giáo khoa đã trở thành một thứ bạo lực xã hội đen được sử dụng trong ánh sáng trắng của cuộc sống thường nhật. Nếu đến lúc này mà lãnh đạo và người dân không chịu hiểu điều đó thì hỗn loạn xã hội ở Việt Nam là điều mà tất cả mọi người đều phải chờ đợi.
'Hai con đường giải quyết'
Truyền thông Việt Nam phản ánh vụ công an xã ở một tỉnh duyên hải Nam Trung Bộ vừa nổ súng bắn 'hai phát đạn cao su' vào lưng một công dân địa phương hôm 22/8
BBC: Mới đây hơn, cũng theo truyền thông Việt Nam, một sỹ quan Thiếu tá Công an Xã ở Phan Thiết, Bình Thuận, dùng súng ' bắn hai phát đạn cao su' vào một công dân khi không ‘mời’ được người này lên trụ sở công an làm việc hôm 22/8, vụ việc cũng đang được chính quyền ‘điều tra, làm rõ’, tuy nhiên theo bà, sự kiện này nói thêm điều gì về xã hội VN hiện tại?
TS. Nguyễn Thị Từ Huy: Điều này nói lên rằng xã hội Việt Nam là một xã hội không có luật pháp đúng nghĩa. Một việc như vậy chỉ có thể xảy ra khi ngành công an cho phép mình sử dụng pháp luật như một công cụ để làm lợi cho ngành công an và đàn áp nhân dân. Và khi ngành công an được bật đèn xanh cho muốn làm gì thì làm. Nói cách khác, đó là biểu hiện của một nhà nước công an trị, của một xã hội công an trị.
Chính quyền Việt Nam đang đối diện với một mâu thuẫn: chính quyền cần công an để bảo vệ chế độ vì thế mà dung túng cho ngành công an sử dụng bạo lực ; nhưng một khi việc sử dụng bạo lực bất chấp luật pháp đã trở thành thói quen ở những người công an thì việc đụng độ và gây hậu họa cho người dân là không tránh khỏi, như trường hợp nêu trên đây ; và lúc đó, người dân để tự bảo vệ mình, nhất định sẽ dẫn đến xung đột, ở các mức độ khác nhau. Một chính quyền công an trị cần phải chờ đợi ngày mà người dân bị trị sẽ nổi lên vì họ không còn chịu đựng được nữa. Một nhà nước công an trị tất yếu sẽ làm gia tăng bạo lực và đối kháng. An toàn xã hội và sự bình yên của xã hội chỉ có thể được đảm bảo khi có một nhà nước pháp quyền.
Bạo lực ở Việt Nam có nguyên nhân cốt lõi từ hệ thống chính trị Việt Nam, một hệ thống chính trị lấy bạo lực và cưỡng bức làm nguyên lý tồn tại. Hai con đường nhanh nhất bổ sung cho nhau để giải quyết vấn đề bạo lực là luật pháp và giáo dục
Tiến sỹ Nguyễn Thị Từ Huy
BBC:Cuối cùng, qua các sự kiện trên, dù là với động cơ nào, nguyên nhân nào, dường như đã có những diễn biến, dấu hiệu khá rõ ràng của bạo hành hay lạm dụng bạo lực trong xã hội Việt Nam hiện nay, vậy nhà nước, xã hội và cộng đồng cần ưu tiên làm gì để giải quyết căn bản, gốc rễ vấn đề và xu hướng này, theo bà?
TS. Nguyễn Thị Từ Huy: Bạo lực ở Việt Nam có nguyên nhân cốt lõi từ hệ thống chính trị Việt Nam, một hệ thống chính trị lấy bạo lực và cưỡng bức làm nguyên lý tồn tại. Hai con đường nhanh nhất bổ sung cho nhau để giải quyết vấn đề bạo lực là luật pháp và giáo dục.
Nhưng hệ thống chính trị đã biến cả luật pháp và giáo dục thành công cụ để bảo tồn nguyên lý của nó, vậy làm sao có thể giải quyết một cách căn bản vấn đề bạo lực trong xã hội, nếu không giải quyết các vấn đề căn bản của hệ thống chính trị? Bạo lực học đường là điều mà chúng ta đã nói đến từ lâu. Bạo hành trẻ mầm non đã bao nhiêu lần làm rúng động dư luận.
Nếu không nhanh chóng giải quyết các vấn đề của hệ thống chính trị, chúng ta sẽ không ngạc nhiên khi kể từ đây bạo lực sẽ phát triển với tốc độ chóng mặt trên toàn xã hội Việt Nam.
Trên đây là quan điểm riêng của Tiến sỹ Nguyễn Thị Từ Huy, người có bằng tiến sĩ văn chương bảo vệ tại Pháp năm 2008 và từng giảng dạy tại một số trường đại học ở Việt Nam. Hiện bà đang làm luận án tiến sĩ về triết học chính trị tại Đại học Paris Diderot, Pháp. BBC cũng có Tọa đàm Bàn tròn về chủ đề này, mời quý vị theo dõi thêm tại đây.
Vụ Yên Bái là ‘khủng hoảng mô hình?’ Nhà quan sát Nguyễn Thị Từ Huy từ Paris bàn về nguyên nhân các vụ bạo lực ở Việt Nam gần đây và đề cập giải pháp cho vấn đề.
Các vụ bạo lực từ nổ súng ở tỉnh Yên Bái cho tới sỹ quan công an xã ở tỉnh Bình Thuận của Việt Nam bắn hai viên đạn cao su vào lưng của công dân địa phương khi 'mời' lên trụ sở làm việc tiếp tục là đề tài được dư luận quan tâm.
Hôm Chủ Nhật, bình luận xung quanh hệ quả của những 'tiếng súng ở Yên Bái' và cách thức truyền thông nhà nước và chính quyền Việt Nam công bố, loan tin về sự việc, có ý kiến từ nhà quan sát thời sự, xã hội Việt Nam từ Paris, Pháp cho rằng:
"Trước cách thức vừa đưa tin vừa làm nhiễu loạn thông tin như ta đang thấy, thì chưa có thể có bình luận nào khả tín hoàn toàn về nguyên nhân vụ việc, ngoài việc thừa nhận đây là một sự kiện bạo lực giết người diễn ra trong hàng ngũ lãnh đạo cao cấp của đảng. Nó là một biểu hiện của sự khủng hoảng trầm trọng của mô hình lãnh đạo, mô hình xã hội, mô hình luật pháp ở Việt Nam."
Ý kiến này được nhà nghiên cứu chính trị, Tiến sỹ Nguyễn Thị Từ Huy, đưa ra trong cuộc trao đổi với BBC hôm 28/8/2016, mà sau đây là toàn văn cuộc phỏng vấn qua bút đàm.
BBC: Vụ nổ súng chết người là các quan chức lãnh đạo ở tỉnh Yên Bái (18/8/2016) hiện đang được chính quyền Việt Nam điều tra, có người cho rằng đằng sau đó có thể có những nguyên nhân phức tạp hơn là đã được công bố trên truyền thông nhà nước, bà bình luận thế nào về sự kiện này và cách thức nó được loan báo trên truyền thông chính thức?
Hậu quả không thể tránh khỏi là người dân buộc phải suy luận từ cái nguồn thông tin hỗn loạn và bất trắc mà báo chính thống cung cấp, và đưa ra các phỏng đoán đủ các loại
TS. Nguyễn Thị Từ Huy
TS. Nguyễn Thị Từ Huy: Có thể nhận thấy sự khác biệt rất rõ ràng giữa truyền thông Việt Nam và truyền thông của các nước dân chủ. Lấy một ví dụ, ở Pháp khi xảy ra một vụ giết người gây chấn động xã hội thì các thông tin đều được cung cấp đầy đủ, rõ ràng, vì thế các báo đều đưa các tin giống nhau, sau khi đã có xác nhận từ cơ quan điều tra, thường là tin do tổng kiểm soát trưởng thông báo trước truyền hình. Cho dù có thể có nhiều bình luận khác nhau, nhưng thông tin về sự kiện thì không thể khác nhau.
Và tin được đưa rất nhanh, thậm chí từng phút một nếu ta ở trên mạng internet (online). Trong trường hợp khi chưa có các thông tin cuối cùng, thì có những báo, hoặc những kênh truyền hình, mỗi ngày đều điểm tình hình: đã biết được gì về thủ phạm, về nguyên nhân… và những gì còn chưa được biết về thủ phạm, về nguyên nhân, về những kẻ đồng lõa… Như vậy người dân hoàn toàn làm chủ thông tin, họ có thể bình luận, phán xét về sự kiện, và tránh được những phỏng đoán sai lầm.
Trường hợp truyền thông Việt Nam, do không có tự do báo chí, truyền thông bị chỉ đạo từ trên xuống nên có hiện tượng tin đăng lên rồi phải gỡ xuống, có những chuyện hôm nay được nói nhưng ngày mai bị cấm. Bản thân các nhà báo có thể rất không muốn như vậy, nhưng họ buộc phải phục tùng cơ chế, vì thế mà, truyền thông, thay vì đóng vai trò truyền tin chính xác cho dân chúng, rốt cuộc lại tạo ra sự nhiễu loạn thông tin, khi mà các thông tin mỗi báo đăng một khác, khi mà thông tin ngày hôm nay khác thông tin ngày hôm qua, khi bài đăng lên rồi bị gỡ xuống.
'Khủng hoảng mô hình'
Hậu quả không thể tránh khỏi là người dân buộc phải suy luận từ cái nguồn thông tin hỗn loạn và bất trắc mà báo chính thống cung cấp, và đưa ra các phỏng đoán đủ các loại. Từ phỏng đoán về mâu thuẫn lợi ích cá nhân giữa các lãnh đạo trong nội bộ đảng, cho đến phỏng đoán mà ngày hôm nay có người đã đưa ra về một sự chỉ đạo thanh trừng từ cấp trung ương đưa xuống, như trong bài "Rối loạn tại Quân khu II: từ cái chết của tướng Lê Xuân Duy đến cuộc thanh toán máu nhuộm Yên Bái". Điều đáng nói là không ai có thể đoan chắc phỏng đoán nào là chính xác, phỏng đoán nào là sai lầm. Và cái giá mà những người lãnh đạo phải trả, ngoài những người đã bị giết, thì những người ở hàng ngũ cao cấp cũng bị cho là có liên quan trực tiếp.
Cho đến thời điểm này, trước cách thức vừa đưa tin vừa làm nhiễu loạn thông tin như ta đang thấy, thì chưa có thể có bình luận nào khả tín hoàn toàn về nguyên nhân vụ việc, ngoài việc thừa nhận đây là một sự kiện bạo lực giết người diễn ra trong hàng ngũ lãnh đạo cao cấp của đảng. Nó là một biểu hiện của sự khủng hoảng trầm trọng của mô hình lãnh đạo, mô hình xã hội, mô hình luật pháp ở Việt Nam.
Nguy hiểm cho sự lãnh đạo tuyệt đối của đảng và của chế độ thì đã đành, nhưng đó không phải là mối quan ngại của những người lâu nay công khai bầy tỏ ý kiến bất đồng đối với những đường lối, chủ trương, chính sách sai trái của đảng và nhà nước. Những người này, trong đó có chúng tôi, âu lo về sự an nguy của dân tộc khi xẩy sự bạo loạn ngoài tầm kiểm soát
Giáo sư Chu Hảot
BBC: Sau diễn biến ở Yên Bái, một cựu Thứ trưởng Khoa học, Công nghệ và Môi trường của Việt Nam, Giáo sư Chu Hảo bình luận trên truyền thông mạng cho rằng: “Tiếng súng ở Yên Bái không phải chỉ phơi bày tình trạng tha hóa tột độ trong nội bộ đảng cầm quyền, mà còn chứng tỏ mức độ bất ổn chính trị-xã hội ở nước ta đã đến hồi nguy hiểm. Nguy hiểm cho sự lãnh đạo tuyệt đối của đảng và của chế độ thì đã đành, nhưng đó không phải là mối quan ngại của những người lâu nay công khai bầy tỏ ý kiến bất đồng đối với những đường lối, chủ trương, chính sách sai trái của đảng và nhà nước. Những người này, trong đó có chúng tôi, âu lo về sự an nguy của dân tộc khi xẩy sự bạo loạn ngoài tầm kiểm soát”, bà nghĩ sao về quan điểm này?
TS. Nguyễn Thị Từ Huy: Tôi đồng ý với bình luận của ông Chu Hảo : sự kiện thanh toán lẫn nhau trong hàng ngũ lãnh đạo ở Yên Bái đúng là phơi bày tình trạng tha hóa tột độ trong nội bộ đảng. Thực ra sự tha hóa thì đã diễn ra từ lâu. Khi đọc lại các bài viết của ông Hồ Chí Minh từ những năm 50, 60 của thế kỷ trước, ta có thể nhận thấy một nỗi ám ảnh trở đi trở lại trong nhiều bài viết : cần phải chỉnh đốn đảng. Từ thời đảng còn mạnh như vậy mà đã phải chỉnh đốn rồi. Phải chỉnh đốn đảng là bởi vì nó đã tha hóa từ bên trong. Nhưng sự tha hóa này được giấu kỹ trong một thời gian dài.
Giờ đây, như ông Chu Hảo nói, nó được phơi bày ra, nó vang lên trong tiếng súng khai tử các lãnh đạo của đảng nổ ra giữa ban ngày ngay nơi công sở. Cái giá mà đảng phải trả là sự hoen ố tột cùng của hình ảnh đảng trong lòng nhân dân. Và cái giá mà nhân dân phải trả rất có thể là họ sẽ bắt chước lãnh đạo, tự xử lý lẫn nhau không cần đến pháp luật. Cái giá mà xã hội phải trả là bạo lực cách mạng mà đảng nuôi dưỡng trong từng trang sách giáo khoa đã trở thành một thứ bạo lực xã hội đen được sử dụng trong ánh sáng trắng của cuộc sống thường nhật. Nếu đến lúc này mà lãnh đạo và người dân không chịu hiểu điều đó thì hỗn loạn xã hội ở Việt Nam là điều mà tất cả mọi người đều phải chờ đợi.
'Hai con đường giải quyết'
Truyền thông Việt Nam phản ánh vụ công an xã ở một tỉnh duyên hải Nam Trung Bộ vừa nổ súng bắn 'hai phát đạn cao su' vào lưng một công dân địa phương hôm 22/8
BBC: Mới đây hơn, cũng theo truyền thông Việt Nam, một sỹ quan Thiếu tá Công an Xã ở Phan Thiết, Bình Thuận, dùng súng ' bắn hai phát đạn cao su' vào một công dân khi không ‘mời’ được người này lên trụ sở công an làm việc hôm 22/8, vụ việc cũng đang được chính quyền ‘điều tra, làm rõ’, tuy nhiên theo bà, sự kiện này nói thêm điều gì về xã hội VN hiện tại?
TS. Nguyễn Thị Từ Huy: Điều này nói lên rằng xã hội Việt Nam là một xã hội không có luật pháp đúng nghĩa. Một việc như vậy chỉ có thể xảy ra khi ngành công an cho phép mình sử dụng pháp luật như một công cụ để làm lợi cho ngành công an và đàn áp nhân dân. Và khi ngành công an được bật đèn xanh cho muốn làm gì thì làm. Nói cách khác, đó là biểu hiện của một nhà nước công an trị, của một xã hội công an trị.
Chính quyền Việt Nam đang đối diện với một mâu thuẫn: chính quyền cần công an để bảo vệ chế độ vì thế mà dung túng cho ngành công an sử dụng bạo lực ; nhưng một khi việc sử dụng bạo lực bất chấp luật pháp đã trở thành thói quen ở những người công an thì việc đụng độ và gây hậu họa cho người dân là không tránh khỏi, như trường hợp nêu trên đây ; và lúc đó, người dân để tự bảo vệ mình, nhất định sẽ dẫn đến xung đột, ở các mức độ khác nhau. Một chính quyền công an trị cần phải chờ đợi ngày mà người dân bị trị sẽ nổi lên vì họ không còn chịu đựng được nữa. Một nhà nước công an trị tất yếu sẽ làm gia tăng bạo lực và đối kháng. An toàn xã hội và sự bình yên của xã hội chỉ có thể được đảm bảo khi có một nhà nước pháp quyền.
Bạo lực ở Việt Nam có nguyên nhân cốt lõi từ hệ thống chính trị Việt Nam, một hệ thống chính trị lấy bạo lực và cưỡng bức làm nguyên lý tồn tại. Hai con đường nhanh nhất bổ sung cho nhau để giải quyết vấn đề bạo lực là luật pháp và giáo dục
Tiến sỹ Nguyễn Thị Từ Huy
BBC:Cuối cùng, qua các sự kiện trên, dù là với động cơ nào, nguyên nhân nào, dường như đã có những diễn biến, dấu hiệu khá rõ ràng của bạo hành hay lạm dụng bạo lực trong xã hội Việt Nam hiện nay, vậy nhà nước, xã hội và cộng đồng cần ưu tiên làm gì để giải quyết căn bản, gốc rễ vấn đề và xu hướng này, theo bà?
TS. Nguyễn Thị Từ Huy: Bạo lực ở Việt Nam có nguyên nhân cốt lõi từ hệ thống chính trị Việt Nam, một hệ thống chính trị lấy bạo lực và cưỡng bức làm nguyên lý tồn tại. Hai con đường nhanh nhất bổ sung cho nhau để giải quyết vấn đề bạo lực là luật pháp và giáo dục.
Nhưng hệ thống chính trị đã biến cả luật pháp và giáo dục thành công cụ để bảo tồn nguyên lý của nó, vậy làm sao có thể giải quyết một cách căn bản vấn đề bạo lực trong xã hội, nếu không giải quyết các vấn đề căn bản của hệ thống chính trị? Bạo lực học đường là điều mà chúng ta đã nói đến từ lâu. Bạo hành trẻ mầm non đã bao nhiêu lần làm rúng động dư luận.
Nếu không nhanh chóng giải quyết các vấn đề của hệ thống chính trị, chúng ta sẽ không ngạc nhiên khi kể từ đây bạo lực sẽ phát triển với tốc độ chóng mặt trên toàn xã hội Việt Nam.
Trên đây là quan điểm riêng của Tiến sỹ Nguyễn Thị Từ Huy, người có bằng tiến sĩ văn chương bảo vệ tại Pháp năm 2008 và từng giảng dạy tại một số trường đại học ở Việt Nam. Hiện bà đang làm luận án tiến sĩ về triết học chính trị tại Đại học Paris Diderot, Pháp. BBC cũng có Tọa đàm Bàn tròn về chủ đề này, mời quý vị theo dõi thêm tại đây.
Tôi tin chắc rằng trong thời gian rất ngắn tới cái này sẽ được làm cho ngã ngũ, rõ ràng. Đương nhiên đến thời điểm Quốc hội họp mà không công bố, thì chắc chắn tôi và rất nhiều người khác sẽ đặt vấn đề này với Quốc hội. Ông Dương Trung Quốc
Người tự ứng cử tự do và độc lập có phẩm chất xứng đáng mà bị loại 'chỉ vì cơ cấu' là một điều "rất đáng tiếc", theo ông Dương Trung Quốc, một dân biểu Việt Nam, người vừa lần thứ tư trúng cử Đại biểu Quốc hội sau kỳ bầu cử Quốc hội và Hội đồng nhân dân các cấp khóa 14.
Vẫn theo ông thì không nên ngăn cản tiếp cận giữa Tổng thống Mỹ với các nhà hoạt động xã hội dân sự Việt Nam được phía Mỹ mời như đã xảy ra trong chuyến thăm của ông Barack Obama tới Việt Nam (từ ngày 23-25/5/2016).
"Tôi cho rằng không nên ngăn cản những sự tiếp xúc, tiếp cận như vậy, bởi vì quyết định cuối cùng chính là theo quan điểm của ông Tổng thống, chứ không phải là vì sự tiếp cận ấy," ông Dương Trung Quốc, Đại biểu Quốc hội Việt Nam nói với BBC hôm 29/5.
Mở đầu cuộc phỏng vấn với BBC hôm Chủ Nhật, vị Đại biểu vừa tái cử trả lời câu hỏi liệu ông có nêu vấn đề ở Quốc hội Việt Nam hay không, sau khi đã gần hai tháng xảy ra vụ 'Cá chết hàng loạt' ở nhiều tỉnh duyên hải miền Trung Việt Nam.
Ông Dương Trung Quốc: Tôi nghĩ rằng câu chuyện vừa xảy ra ở bờ biển miền Trung thì theo tất cả những thông tin mọi người đã biết, nó đều có được kết luận khoa học rồi.
Thế còn công bố như thế nào thì đến thời điểm này vẫn chưa công bố, nhưng tôi tin chắc rằng trong thời gian rất ngắn tới đây, cái này sẽ được làm cho ngã ngũ, rõ ràng.
Đương nhiên đến thời điểm Quốc hội họp mà không công bố, thì chắc chắn tôi và rất nhiều người khác sẽ đặt vấn đề này với Quốc hội.
Nhà báo Trần Đăng Tuấn (trong ảnh) đã bị loại chỉ vì 'cơ cấu' trong cuộc bầu cử Quốc hội, Hội đồng Nhân dân các cấp ở Việt Nam mới đây, theo Đại biểu Dương Trung Quốc.
BBC: Dường như đến nay, Quốc hội Việt Nam vẫn 'nợ' một số luật, như là luật biểu tình, luật lập hội v.v... và những luật quan trọng khác, sắp tới đây trong nhiệm kỳ thứ tư của mình, ông dự định có ý kiến như thế nào về những vấn đề đó?
Ông Dương Trung Quốc: Ngay khóa 13 cũng đã bàn tới chương trình làm luật, cũng có nhắc đến một số luật bị gác lại vì nhiều lý do.
Nhưng đều đặt rõ chương trình trong thời gian sắp tới sẽ phải sớm đưa vào thực hiện, nhất là sau khi Hiến pháp (Việt Nam) 2013 đưa ra những vấn đề liên quan đến quyền con người, nó đã trở thành một đòi hỏi bức xúc của xã hội nữa.
Không nên ngăn cản
BBC: Vừa rồi Tổng thống Mỹ Obama thăm Việt Nam, ông dự định gặp một số khách mời của ông là một số nhà hoạt động ở xã hội dân sự, trong đó có một số người được cho là đã bị chặn, không gặp ông ấy được, trong đó có ông Nguyễn Quang A, blogger Đoan Trang và một số người khác, thì Đại biểu Quốc hội có ý kiến gì về câu chuyện đó?
Trường hợp như anh Trần Đăng Tuấn chẳng hạn, tôi thấy là anh có những phẩm chất rất xứng đáng. Và tất cả những lần tuyển chọn đều vượt qua được, thế nhưng mà chỉ vì cái gọi là cái cơ cấu, mà cuối cùng phải loại ra - đó là điều hết sức đáng tiếc
Ông Dương Trung Quốc
Ông Dương Trung Quốc: Nhưng thông tin cụ thể, thì tôi không phải là người chứng kiến, tôi cho rằng là không nên ngăn cản những sự tiếp xúc, tiếp cận như vậy, bởi vì quyết định cuối cùng chính là theo quan điểm của ông Tổng thống, chứ không phải là vì sự tiếp cận ấy.
Quan điểm cá nhân tôi, tôi cho là không nên có sự ngăn cản nào cả, nhưng thực tế diễn ra như thế nào thì quả thật tôi không được biết.
BBC:Vừa rồi có khá nhiều người tự ứng cử vào Đại biểu Quốc hội và Hội đồng nhân dân các cấp ở Việt Nam, một loạt người đã bị loại, trong đó có những người ứng cử tự do và độc lập, ông đánh giá thế nào về chuyện đó, nhất là có các ý kiến nói các kỳ bầu cử ở Việt Nam vẫn còn là 'Đảng cử, dân bầu' ?
Ông Dương Trung Quốc: Tôi nghĩ rằng chuyện tiến hành bầu cử, thì bao giờ cũng có một quy trình độc lập pháp luật quy định, nhưng mà rõ ràng trong thực tiễn xảy ra cũng có một số trường hợp chính cá nhân tôi cũng đã phát biểu ý kiến rồi. Rằng những vòng để tuyển chọn thì đương nhiên phải làm cho đúng luật, thế nhưng có những trường hợp như tôi nói trường hợp như anh Trần Đăng Tuấn (BBC: nhà báo, nguyên Phó Tổng Giám đốc VTV) chẳng hạn, tôi thấy là anh có những phẩm chất rất xứng đáng.
Tổng thống Hoa Kỳ Barack Obama và phái đoàn Mỹ tiếp xúc các nhà hoạt động xã hội dân sự của Việt Nam hôm 24/5/2016 tại Hà Nội.
Và tất cả những lần tuyển chọn đều vượt qua được, thế nhưng chỉ vì cái gọi là cơ cấu, cuối cùng phải loại ra - đó là điều hết sức đáng tiếc. Rõ ràng là cho dù cuộc bầu cử năm nay, số lượng - số dư, ở Việt Nam gọi là 'số dư', có nhiều hơn trước, nhưng tôi cho rằng có nhiều hơn nữa thì nó chỉ làm cho chất lượng của bầu cử tốt hơn mà thôi.
Chẳng khác gì lý lịch?
BBC: Ông bình luận thế nào về việc con trai của một cựu Bí thư Thành ủy Hà Nội vừa đắc cử Đại biểu Quốc hội của Hà Nội khóa 14 hay trường hợp phu nhân của một đương kim Phó Thủ tướng Chính phủ hiện nay cũng trúng cử ở tỉnh Nghệ An?
Ông Dương Trung Quốc: Tôi nghĩ rằng trước hết phải xem là pháp luật có ngăn cản không? Nếu pháp luật quy định là không nên có những người có những quan hệ như thế trong một tổ chức như Quốc hội, thì điều đó có thể xem xét.
Thế còn cách đặt vấn đề như vừa nêu lên thì chẳng khác gì chúng ta đang bàn đến câu chuyện lý lịch. Điều quan trọng nhất là chính bản thân những người đó có đủ phẩm chất hay không, năng lực, trình độ và có được sự tín nhiệm hết sức minh bạch hay không, điều đó quan trọng hơn là người đó xuất thân từ đâu, từ trên xuống hay là từ dưới lên.
BBC: Hỗ trợ xã hội dân sự và dân chủ hóa ở Việt Nam sắp tới đây có phải là một trong những ưu tiên của ông, hay ông có ưu tiên gì khác?
Tôi nghĩ rằng dân chủ hóa là một tiến trình và rõ ràng nó đang có những biểu hiện tích cực, vấn đề còn lại là tốc độ như thế nào cho phù hợp, hay là thỏa mãn mong muốn của người dân cũng như nhu cầu của sự phát triển không
Ông Dương Trung Quốc
Ông Dương Trung Quốc: Tôi nghĩ rằng dân chủ hóa là một tiến trình và rõ ràng nó đang có những biểu hiện tích cực, vấn đề còn lại là tốc độ như thế nào cho phù hợp, hay có thỏa mãn được mong muốn của người dân cũng như nhu cầu của sự phát triển hay không.
Tôi cho đấy là vấn đề cần được xem xét và cá nhân tôi luôn luôn coi hoạt động trong tổ chức Quốc hội cũng có nghĩa là hoạt động trong sự vận hành của quá trình dân chủ hóa ấy. Đương nhiên cá nhân tôi cũng như các Đại biểu Quốc hội khác cũng phải thể hiện vai trò của mình.
Làm cho nhanh mà thôi
BBC: Còn việc bảo đảm, bảo vệ quyền con người thì sao?
Ông Dương Trung Quốc: Tôi nghĩ rằng trước hết phải thừa nhận nó đã được đề cập hết sức căn bản trong Hiến pháp 2013, nếu so với những bản Hiến pháp trước.
Đại biểu Quốc hội Việt Nam cũng nói là sẽ lên tiếng tại Quốc hội 14 về vụ cá chết hàng loạt, nếu từ nay tới đó không công bố rõ ràng nguyên nhân.
Và cùng với xu thế phát triển xã hội, kể cả hội nhập thế giới, tôi cho là xu hướng đó không thể đảo ngược được.
Chỉ có vấn đề là làm thế nào nhanh hơn mà thôi.
BBC: Tái cử Đại biểu Quốc hội lần thứ tư, trong một trăm ngày đầu nhiệm kỳ mới, ông dự định làm gì?
Ông Dương Trung Quốc: Tôi nghĩ trong một trăm ngày đầu thì bình thường tháng Bảy này có triệu tập Quốc hội.
Còn bây giờ tôi vẫn thực thi đúng trách nhiệm của một Đại biểu Quốc hội khóa 13, cho đến khi Quốc hội khóa 14 triệu tập.
Và sau đó tất nhiên với tư cách Đại biểu Quốc hội, chúng tôi thực hiện đúng chương trình làm việc của Quốc hội và những chức trách của mình đối với cử tri.
Ông Dương Trung Quốc là Tổng thư ký Hội khoa học lịch sử Việt Nam, tại kỳ bầu cử Đại biểu Quốc hội và Hội đồng Nhân dân các cấp khóa 14 diễn ra ngày 22/5, ông trúng cử với tỷ lệ 74,22% phiếu bầu tại đơn vị ứng cử tỉnh Đồng Nai. Trước đó, ông là Đại biểu Quốc hội các khóa XI, XII và XIII cũng của tỉnh này.
Nhận thức của người dân Việt Nam càng ngày càng rõ hơn về tác động của những nhà máy công nghiệp và đặc biệt là các nhà máy luyện kim, vì vậy Việt Nam phải rút ra bài học 'không thể coi thường' hoặc 'hoàn toàn tin tưởng' những số liệu báo cáo tài liệu mà nhà công nghiệp - sản xuất tự cung cấp, theo quan điểm của một chuyên gia đúc và luyện kim của Việt Nam.
Bài học là không được 'lơ là kiểm soát' những vấn đề hệ trọng như tác động đến môi trường khi vận hành nhà máy, Kỹ sư Phạm Chí Cường, Chủ tịch Hội Khoa học, kỹ thuật đúc - luyện kim Việt Nam nói với BBC nhân sự cố môi trường làm cá chết hàng loạt ở một số tỉnh duyên hải miền Trung của Việt Nam mới đây, mà nguyên nhân có thể do con người trong quá trình sản xuất, sinh hoạt gây ra.
Mặt khác cần xem lại việc để cho các doanh nghiệp nước ngoài trong một số lĩnh vực đầu tư 'đặc thù' chiếm 100% vốn đầu tư, lại hoạt động hoàn toàn 'khép kín' làm cho nhà chức trách, cộng đồng, người dân không thể biết được họ có tôn trọng, gìn giữ môi trường hay không, vẫn theo chuyên gia.
Người ta gọi công nghệ luyện kim là không thân thiện với môi trường. Cho nên buộc phải có rất nhiều biện pháp xử lý, thì mới chấp nhận được để thải ra ngoài môi trường
Ông Phạm Chí Cường
Hôm 02/5/2016, người cũng đồng thời là nguyên Chủ tịch của Hiệp hội Thép Việt Nam đã dành cho BBC một cuộc trao đổi, mà dưới đây là nội dung chính:
BBC: Trước hết ông có thể giải thích công nghệ không thân thiện với mội trường là như thế nào?
Kỹ sư Phạm Chí Cường: Chất thải ra từ nhà máy luyện kim dù nó ra khí, thì cũng phải xử lý nếu không những chất độc như CO, SO, NO rồi dioxin tu-ran, là những cái về mặt môi trường người ta phải giới hạn ở một mức độ nào an toàn người ta mới cho thải, buộc các nhà máy luyện kim phải xử lý, đấy là cái thứ nhất.
Thứ hai, nước thải ra chứa rất nhiều những kim loại nặng và những hóa chất độc hại, thậm chí cực hại như xianua và nhiều hóa chất khác. Cho nên, nếu như không xử lý thì cũng không được phép thải ra môi trường. Vì vậy, có rất nhiều biện pháp xử lý áp dụng ở rất nhiều những nước khác nhau, có người, người ta thu hồi và sản xuất hóa chất, người ta xử lý rất triệt để, xong rồi mới thải ra môi trường. Hay là có người, người ta đốt đi để phát điện chứ người ta không dám thải ra môi trường.
Những chất thải rắn cũng vậy, không phải là chất mà tất cả có thể được sử dụng vào đời sống bình thường. Vì thế, người ta gọi công nghệ luyện kim là không thân thiện với môi trường. Cho nên buộc phải có rất nhiều biện pháp xử lý, thì mới chấp nhận được để thải ra ngoài môi trường.
Xả trực tiếp ra biến?
BBC: Formosa được cho là có đường ống xả thải trực tiếp ra biển với độ dài 1.5 km, theo truyền thông của Việt Nam, theo ông trường hợp này có thể chấp nhận được hay không đối với phát triển kinh tế hài hòa và bền vững?
Kỹ sư Phạm Chí Cường: Đây là cái mà các phương tiên thông tin đại chúng đã lan truyền trong thời gian gần đây, sau khi sự cố về biển và cá chết tại các tỉnh miền Trung, cho nên người ta mới nghi ngờ rằng đường ống nước thải đó đã thải ra không qua xử lý vì đặt ngầm dưới biển.
Bây giờ Bộ trưởng Bộ Môi trường Việt Nam, ông Trần Hồng Hà có nói rằng là trong luật của Việt Nam, tất cả các chất thải ra môi trường, thải ra biển, thì phải buộc để trên mặt đất để người ta có thể kiểm tra bằng mắt và kiểm tra thường xuyên, chứ không để như thế là không được, là bởi vì như vậy người ta sẽ kiến nghị là phải đưa lên trên mặt đất.
Tất cả các cơ quan quản lý và về mặt khoa học như chúng tôi là những người làm trong nghề, thì cũng không hề biết luận chứng đó người ta đã duyệt như thế nào, cho phép xây dựng ngầm dưới đất nó lại trái với luật của Việt Nam, bây giờ chúng ta mới biết được
Ông Phạm Chí Cường
Thì đây mới là một cái mà bây giờ mới công khai, chứ còn trước đây khi Formosa xây dựng đường ống nước thải này, thì hoàn toàn không biết vì đây là công trình 100% vốn nước ngoài. Và việc duyệt, thì Hội đồng duyệt của địa phương như thế nào, đánh giá tác động môi trường như thế nào mà cho phép xây dựng như vậy, thì tất cả các cơ quan quản lý và về mặt khoa học như chúng tôi là những người làm trong nghề, cũng không hề biết luận chứng đó người ta đã duyệt như thế nào, cho phép xây dựng ngầm dưới đất nó lại trái với luật của Việt Nam, bây giờ chúng ta mới biết được.
BBC: Ông đánh giá như thế nào về năng lực của địa phương, mà ở đây tỉnh Hà Tĩnh được cho là có thể đã 'đơn phương' thông qua báo cáo tác động môi trường và phương án xả thải của công ty luyện kim với quy mô như vậy?
Kỹ sư Phạm Chí Cường: Thực ra quá trình phê duyệt luận chứng kinh tế - kỹ thuật để cho phép Formosa xây dựng, đặc biệt là đánh giá tác động môi trường để cho phép luận chứng đó được thực thi, tôi không biết quá trình đã xảy ra như thế nào, họ đã thuê công ty tư vấn nào?
Bây giờ chắc là các cơ quan quản lý phải xem xét và phải thu thập lại để xem là những người đánh giá tác động môi trường ấy, là những chuyên gia ở những cơ quan nào, trình độ của họ ra sao, họ có cái gì khuyết điểm trong việc đã cho phép người ta làm trái luật Việt Nam. Bây giờ, chúng tôi mới biết là có chuyện như vậy và bây giờ các cơ quan quản lý Việt Nam đang làm, trong đó có cả những cơ quan về môi trường, cơ quan về an ninh đang làm việc ấy .
Formosa có kinh nghiệm?
BBC: Hiện tại ở Việt Nam đã có nhiều cơ sở, nhà máy luyện kim, trong đó chẳng hạn có khu công nghiệp Gang thép Thái Nguyên, tại sao lại cần có thêm công ty 100% vốn nước ngoài là Formosa?
Kỹ sư Phạm Chí Cường: Không, bởi vì ngành công nghiệp thép của chúng tôi, nhu cầu về thép hiện nay đang rất lớn, và Việt Nam mới phát triển công nghiệp thép trong vài chục năm nay thôi. Và thực ra từ năm 2005 trở đi thì ngành thép Việt Nam mới phát triển mạnh, và như vậy nhu cầu thép của Việt Nam cho nền kinh tế quốc dân còn lớn lắm, và đặc biệt Formosa trong luận chứng kinh tế - kỹ thuật, đang phải xem xét để sản xuất các cái mà Việt Nam chưa sản xuất được, mà trong đó thì cái chúng ta chưa sản xuất được là thép cuộn cán nóng.
Khi họ được chấp nhận làm nhà máy luyện kim ở Việt Nam, thì Chủ tịch tập đoàn Formosa có nói với Việt Nam rằng là họ hoàn toàn không có kinh nghiệm gì về sản xuất thép. Cũng như trước đây họ làm plastic, những chất thuộc về sản phẩm hóa dầu, thì họ cũng không có kinh nghiệm
Ông Phạm Chí Cường
Thép cuộn cán nóng Việt Nam chưa có nhà máy nào sản xuất, vì vậy cho nên nằm trong quy hoạch phát triển chung của Việt Nam, thì vẫn mong muốn Việt Nam phải có nhà máy sản xuất cái đó và vì vậy cho nên đã kêu gọi đầu tư. Và Formosa, một công ty lớn của Đài Loan, đã làm và sản xuất sản phẩm này. Thế còn các nhà máy khác luyện kim của Việt Nam, chủ yếu sản xuất các sản phẩm thép cho xây dựng, tức là thép... dây để mà phục vụ cho xây dựng, còn thép cuộn cán nóng để phục vụ cho các ngành công nghiệp khác như là đóng tàu, hay là đóng ô tô, hay cho sản xuất các đồ gia dụng v.v... thì Việt Nam chưa có, cho nên vẫn phải kêu gọi đầu tư nước ngoài.
BBC: Công ty Formosa này ở Đài Loan có kinh nghiệm gì không về đúc - luyện kim..., nghe nói ở đây là một tập đoàn Plastic (nhựa) Formosa, thế thì họ có kinh nghiệm gì không để được mời vào Việt Nam và đội ngũ kỹ thuật, công nhân của họ là người Đài Loan hay người nước khác?Kỹ sư
Phạm Chí Cường: Khi họ được chấp nhận làm nhà máy luyện kim ở Việt Nam, thì Chủ tịch tập đoàn Formosa có nói với Việt Nam rằng là họ hoàn toàn không có kinh nghiệm gì về sản xuất thép. Cũng như trước đây họ làm plastic, những chất thuộc về sản phẩm hóa dầu, thì họ cũng không có kinh nghiệm, nhưng vì họ có tiền họ có thể thuê chuyên gia về thép của nước ngoài để làm ở Việt Nam, cũng như họ làm những chất plastic ở nước họ.
Thế nhưng trong quá trình họ làm, họ cũng có cổ phần nhất định của công ty luyện kim lớn nhất của Đài Loan là China Steel là tham gia một cổ phần, tôi nhớ không chính xác lắm là 5 hay 10% gì đó vào trong vốn tham gia xây dựng nhà máy liên hợp của Formosa. Tức là họ sẽ tận dụng những chuyên gia của China Steel, công ty luyện kim, luyện thép lớn nhất của Đài Loan, để hỗ trợ họ về mặt kỹ thuật, và họ thuê các công ty xây dựng, trong đó của cả Trung Quốc và Hàn Quốc đến Việt Nam để xây dựng nhà máy này.
Ai thực sự đứng sau?
Đại diện lãnh đạo Formosa xin lỗi vì phát ngôn của một quan chức của công ty này gây bất bình trong công luận Việt Nam sau vụ cá chết hàng loạt.
BBC: Quốc Hội Việt Nam đã làm việc về Luật tiếp cận thông tin, ví dụ tiền, nhân công và công nghệ được lấy từ đâu đều có thể phải được công khai. Có ý kiến nói phía Đài Loan, tập đoàn Formosa không có nhiều kinh nghiệm lắm; đằng sau họ có thể Trung Quốc cung cấp cả vốn, cũng như công nghệ mà không phải hiện đại nhất thế giới, không thân thiện với môi trường nhưng giúp tối đa hóa lợi nhuận, bình luận của ông thế nào?
Kỹ sư Phạm Chí Cường: Tôi cho rằng bình luận đó là hơi sớm. Bây giờ, họ đang xây dựng giai đoạn một và sắp tới lò cao số một của họ mới chạy. Về mặt lò cao, bản thân Đài Loan cũng là nước phát triển luyện kim và xuất khẩu luyện kim khá lớn ở Nam Á, nên không nghi ngờ là họ không biết gì về công nghệ luyện kim truyền thống. Còn bản thân Formosa thì họ đã thuê China Steel là công ty luyện thép, kể cả về mặt góp vốn, thì họ cũng có trách nhiệm về kỹ thuật lẫn vận hành của nhà máy.
Bản thân Formosa thì họ đã thuê China Steel là công ty luyện thép, kể cả về mặt góp vốn, họ cũng có trách nhiệm về kỹ thuật lẫn vận hành của nhà máy
Ông Phạm Chí Cường
Về xử lý về môi trường có lạc hậu hay không, thì tôi nghĩ là những cái bây giờ mới bắt đầu chuẩn bị vào lò cao và giai đoạn vừa rồi thì họ có chạy thử cán thép, họ cán thôi, thì tôi nghĩ nó chưa phải là toàn bộ nhà máy vận hành. Nếu như toàn bộ nhà máy vận hành, thì lúc ấy chúng ta ta mới có thể đánh giá được trình độ tiên tiến của họ đến mức như thế nào, so sánh với các nước và cái việc chúng ta kiểm tra môi trường họ đã làm tốt chưa, giống như là tất cả những gì đã nói ở trong luận chứng mà họ đã thực hiện có nghiêm túc hay không và việc kiểm tra, kiểm soát của chúng ta như thế nào.
Tôi nhớ lại kinh nghiệm về Vedan, cũng là 100% vốn ngoài của họ, họ đóng kín tất cả trong phạm vi nhà máy của họ, mình không kiểm soát được. Trên mặt đất thì có cái thải sau khi đã xử lý môi trường, thì sông Thị Vải. Thế nhưng họ có một đường ống ngầm để mà nếu không xử lý, đỡ tốn kém v.v..., thì họ cứ thải trực tiếp ra và vì vậy đến khi cá chết ở trên sông Thị Vải, lúc ấy chúng ta mới dò tìm ra được uẩn khúc trong việc xử lý mội trường của họ, họ đã không nghiêm túc xử lý như cái mà họ đã hứa với chúng ta hay là như cái đã thiết kế một cách công khai, để cho chúng ta có thể kiểm soát được, mà họ đã làm gian dối.
Trong việc kiểm soát đối với việc xả thải, tôi nghĩ rằng hiện nay, qua thông tin mà các Bộ đang làm, thì mới thấy là chúng ta hoàn toàn bị động, bởi vì họ lấy mẫu, rồi rất lâu chúng ta mới phân tích, mà mỗi một tháng một lần, hoặc là một vài lần, thì không thể nào mà biết được, bởi vì chuyện xả thải nó là thường xuyên, liên tục, 24/24 giờ, đấy là chưa kể những đợt xúc rửa của họ như họ nói, thì lúc ấy người ta phải dùng hóa chất rất nhiều, và trong đó những hóa chất gì, tác hại như thế nào với các sinh vật biển, thì nếu chúng ta không kiểm soát được, chỉ cần một ngày, hoặc vài tiếng mà họ thải ra, đã đủ chết cá ở vùng rộng lớn biển của chúng ta (Việt Nam) rồi.
BBC: Nếu nghi ngờ nhà sản xuất thép gây ra nguồn xả thải cuối cùng được xác định 'là đúng', thì việc điều tra ngược 4-5 tuần như vậy có gặp khó khăn không? Về mặt kỹ thuật có khả thi hay không?
Kỹ sư Phạm Chí Cường: Tôi nghĩ rằng để một thời gian dài như thế mà chỉ phân tích nước, thì một người bình thường cũng có thể nghĩ rằng là nó không thể chính xác được đâu. Bởi vì một thời gian như thế nếu như người ta làm rồi, sau đó tác hại thì đã có rồi, sau đó dư luận bùng lên như thế, thì chắc là họ sẽ phải ngừng. Cả thời gian dài gần một tháng như thế thì nó hòa tan ra, nồng độ nó khác đi rồi. Mà cả biển Thái Bình Dương mênh mông như thế thì làm sao cái mẫu nó phản ánh đúng được nồng độ các hóa chất độc hại có nằm trong phạm vi cho phép hay không cho phép.
Cũng còn có một cái nữa là phải bắt họ khai thật trung thực là những hóa chất họ nhập về, trong thời gian qua họ đã sử dụng như thế nào. Những cái đó chúng ta hoàn toàn kiểm soát được, nếu như các cơ quan của chúng ta muốn
Ông Phạm Chí Cường
Tôi cho rằng cái chạy chậm như thế, thì không thể nào phản ánh đúng tác hại của việc nếu như họ đã dùng các chất thải mà không không qua xử lý đã thải ra môi trường. Thế nhưng mà còn có những gì có thể phát hiện được không, tôi chắc là nếu chúng ta không có kinh nghiệm, như Thủ tướng nói, chúng ta có quyền thuê chuyên gia nước ngoài, thì họ có thể qua những cái mẫu xác của những con cá chết, qua những cái cặn còn đọng lại ở những đường ống xả thải, thì chúng ta cũng có thể lấy những mẫu đó, cùng với chuyện không phải chỉ có phân tích nước, mà tôi cho rằng không còn chuẩn xác nữa, thì chúng ta vẫn có thể phán đoán được nguyên nhân dẫn đến cá chết hàng loạt tại các bờ biển miền Trung như vừa qua.
Và cũng còn có một cái nữa là phải bắt họ khai thật trung thực là những hóa chất họ nhập về, trong thời gian qua họ đã sử dụng như thế nào. Những cái đó chúng ta hoàn toàn kiểm soát được, nếu như các cơ quan của chúng ta muốn, bởi vì trọng lượng họ đã dùng, họ đã dùng vào việc gì v.v... thì chúng ta hoàn toàn có thể làm được. Và tất cả những bằng chứng đó, thì chúng ta sẽ có thể có một kết luận thật là trung thực về hiện tượng dẫn đến cá chết ở các tỉnh miền Trung có phải do Formosa làm hay không. Đầy là theo suy nghĩ của cá nhân tôi.
BBC: Theo bài học từ việc xử lý chất thải của các công ty, dự án có vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài như Vedan, Bauxite Tây Nguyên, hay như trường hợp công ty Formosa đang vận hành mà đóng cửa kín hoàn toàn, Việt Nam liệu có cần thay đổi luật để dù là ai, công ty của nước ngoài hay Việt Nam, thì tại Việt Nam, nhà chức trách đều có quyền kiểm tra, giám sát để kiểm soát việc gìn giữ, tôn trọng môi trường một cách bình đẳng như nhau?
Kỹ sư Phạm Chí Cường: Tôi hoàn toàn thấy ý kiến đó chuẩn xác bởi vì anh đã hoạt động ở trên đất nước Việt Nam, dù anh là 100% vốn nước ngoài, thì không có cái gì phân cách, để cho anh có thể tránh được tất cả sự kiểm soát và đặc biệt những kiểm soát về môi trường, là những cái mà ảnh hưởng không những cho các phạm vi trong nhà máy mà ảnh hưởng rất là rộng tới tất cả cuộc sống, môi trường ở tất cả các tỉnh và những khu dân cư ở quanh khu vực đó; và thậm chí, nếu ra biển, thì hàng loạt các tỉnh mà có bờ biển trùng với nơi, vị trí đặt nhà máy như vậy.
Không thể có vùng cấm
Nhiều dự án, khu công nghiệp nước ngoài của Trung Quốc, hay Đài Loan v.v... tại Việt Nam hoạt động khép kín, đóng cửa, khiến giới chức địa phương cũng không thể tiếp cận.
Thế và tôi nghĩ là đã ở Việt Nam thì không có vùng cấm nào mà chính quyền Việt Nam không được vào, không được kiểm soát, đặc biệt những vấn đề có tính quan trọng như là vấn đề kiểm soát môi trường. Bởi vì Thái Nguyên cũng là một Công ty (gang thép) đã hoạt động đến gần 60 năm rồi, và tôi biết nó có những cái rất độc hại, thí dụ như là luyện (than) cốc, thì những chất khí, những chất thải lỏng ở nhà máy (than) cốc là rất độc. Ngay trong nhà máy, nếu công nghệ xử lý không tốt, thì ngay trong nội bộ nhà máy đó, các xưởng xung quanh bị ảnh hưởng rất khiếp và ảnh hưởng đến sức khỏe rất ghê gớm.
Thế thì đối với nhà máy lớn gấp bao nhiêu lần khu Liên hiệp Gang thép Thái Nguyên, thì lượng khí độc hại, rồi lượng chất thải nước độc hại, chất thải rắn, nếu như không xử lý tốt, thì sẽ ảnh hưởng rộng lớn và ảnh hưởng rất tác hại đến môi trường và trực tiếp đến đời sống của người dân.
Tôi nghĩ là đã ở Việt Nam thì không có vùng cấm nào mà chính quyền Việt Nam không được vào, không được kiểm soát, đặc biệt những vấn đề có tính quan trọng như là vấn đề kiểm soát môi trường
Ông Phạm Chí Cường
Và vì vậy, tôi nghĩ phải bình đẳng, không có vùng cấm nào trong việc kiểm tra này. Và không thể tin tưởng một cách rất mù quáng, người ta nói như thế nào mình tin như thế. Kinh nghiệm của Formosa đã cho chúng ta một bài học cay đắng như thế nào...
Rằng là phải bí mật tìm hiểu thì mới biết rằng là họ (Vedan) đã gian dối trong xả thải ra sông Thị Vải và chỉ có dân phát hiện là cá chết không biết bao nhiều lâu rồi, và rồi rò tìm thế nào đó, thì mới bắt được là họ đã không xử lý mà xả thải trực tiếp ra sông, khi mà không có ai kiểm soát họ, ở đây là đóng gọn trong cái khung hàng rào nhà máy, chúng ta không thể biết được.
Thì đối với chuyện môi trường, qua kinh nghiệm này, chúng ta phải có quan trắc của riêng Việt Nam, đặt tại Formosa và quan trắc 24/24 giờ, ngoài việc kiểm soát của họ nối mạng với các cơ quan quản lý, kiểm soát của chúng ta (Việt Nam), thì chúng ta có quyền đặt một trạm kiểm soát chuyện đó ở trong khu vực nhà máy Formosa.
Muộn nhưng còn hơn không
Hiện nhà chức trách tiếp tục tìm nguyên nhân của vụ thảm họa, song dư luận Việt Nam đặt nhiều nghi vấn vào yếu tố do con người gây ra.
BBC: Muộn còn hơn không, ông có thể đưa ra vài lời khuyên tư vấn cho các nhà hoạch địch chính sách ở Việt Nam, đặc biệt là về mục tiêu phát triển bền vững?
Kỹ sư Phạm Chí Cường: Tôi nghĩ nhận thức của người Việt Nam càng ngày càng rõ hơn tác động môi trường của tất cả những nhà máy công nghiệp và đặc biệt là các nhà máy đặc thù như nhà máy luyện kim. Vì vậy tôi nghĩ rằng cái mà chúng ta có thể phải rút ngay ra kinh nghiệm từ bài học này, là không thể coi thường hoặc không thể quá tin tưởng vào những gì, những số liệu báo cáo, hoặc là những tài liệu mà người ta đã cung cấp cho chúng ta, mà chúng ta có đủ độ tin để mà có thể lơ là trong việc về mặt kiểm soát những vấn đề có tính hệ trọng như vấn đề tác hại môi trường khi vận hành nhà máy.
Phải thấy rằng là dù có 100% vốn nước ngoài trong đó, thì tầm kiểm soát của chúng ta cũng không thể cho phép họ có thể hoàn toàn tự tung, tự tác mà chúng ta lơ là chuyện giám định, kiểm soát chặt chẽ của chúng ta
Ông Phạm Chí Cường
Vì vậy, đối với những nhà máy đầu tư trực tiếp nước ngoài (FDI) như Formosa, thì rất nhiều người từng đặt vấn đề là anh để cho những khu có đặc thù quá rộng rãi như vậy, thì kiểm soát của địa phương, kiểm soát của các cơ quan quản lý của chúng ta, không thể lơ là được và cũng không thể để một vùng mà mang tính chất gọi là vùng cấm, để mà chúng ta không có được quyền kiểm soát.
Nhất thiết là trong những nhà máy đó, lớn lớn như vậy, ở nhiều nước, người ta sẽ không cho 100% vốn nước ngoài đâu. Vì bao giờ người ta cũng có một tỉ lệ nhất định, thậm chí có những nơi người ta nói là không cho nước ngoài quá 30%, như kiểu nhà máy luyện kim. Thế nhưng mà chúng ta đã cho đến 100% (vốn nước ngoài), mà không có một phần nào của chúng ta. Có nghĩa là chúng ta không tham gia được một chút nào về quản lý nhà máy đó, không biết họ làm gì, rồi sau này sản phẩm của họ phân phối ra như thế nào, họ sản xuất ra sản phẩm gì, các sản phẩm đó có cạnh tranh hay bóp nghẹt, bóp chết các sản xuất của người Việt Nam không? Hay là họ đã cung cấp những sản phẩm đó như thế nào, thì hoàn toàn chúng ta, vì 100% vốn nước ngoài, chúng ta không có được điều kiện như thế.
Thì đây cũng là một bài học, tôi cho là dù muộn còn hơn không, có nghĩa là những vai trò của người quản lý của chúng ta qua bài học này, phải thấy rằng là dù có 100% vốn nước ngoài trong đó, thì tầm kiểm soát của chúng ta cũng không thể cho phép họ có thể hoàn toàn tự tung, tự tác mà chúng ta lơ là chuyện giám định, kiểm soát chặt chẽ của chúng ta.
Ông Phạm Chí Cường là Chủ tịch Hội khoa học, kỹ thuật đúc, luyện kim Việt Nam, nguyên Chủ tịch Hiệp hội Thép Việt Nam. Ông là một trong số 51 trí thức khoa học và công nghệ tiêu biểu từng được Liên hiệp các Hội Khoa học và Kỹ thuật Việt Nam (Vusta) tôn vinh vì các đóng góp cho các lĩnh vực khoa học, công nghệ và công nghiệp.
HOT VIDEO CHANNEL - TV 
Tôi thấy rằng mạng xã hội hiện nay thực sự đang phát huy được sức mạnh của nó, sức mạnh giám sát, sức mạnh phản biện, sức mạnh cung cấp thông tin và chia sẻ thông tin ngày càng rộng rãi hơn
