Liệu có thể thay đổi bộ máy cồng kềnh?

Bộ máy nhà nước cồng kềnh, năng lực yếu kém đang tạo sức ép lớn với ngân sách và đầu tư phát triển, làm nảy sinh những vấn đề chính trị, xã hội sâu sắc, theo PGS. TS. Phạm Quý Thọ.

Các tin khác »

Biên chế bộ máy công quyền cồng kềnh, yếu kém ở Việt Nam không phải là vấn đề mới, nhưng nó kéo dài, qua bốn lần cải cách, trong lúc số cán bộ công chức (CBCC) ngày càng phình to và ngày càng trở nên trầm trọng.

Gần đây, theo các số liệu chính thống, từ năm 2007 đến 2014, biên chế cán bộ, công chức từ cấp huyện trở lên (không kể công an, quân đội) tăng 14,43%, đạt 396.371 người, riêng khối cơ quan hành chính nhà nước tăng thêm 36.952 người với tỷ lệ 15,48%.

Cũng vào năm 2014 biên chế bộ máy chính quyền cấp xã là trên 1,2 triệu người, số viên chức 2.312.690 người, trong đó số do cơ quan nhà nước có thẩm quyền giao cho đơn vị sự nghiệp công lập tăng thêm 582.890 người, (chiếm tỷ lệ 39,11%).

Năm 2015 tổng số lao động làm việc trong khu vực hành chính sự nghiệp là 3.944.705 người (bao gồm 1.620.827 hoạt động trong khu vực đảng cộng sản, tổ chức chính trị xã hội, quản lý nhà nước và an ninh quốc phòng), trong đó trong các tổ chức nhà nước – 1.530.788 và các đơn vị sự nghiệp nhà nước 2.413.927 người.

Cách tuyển vào biên chế và sử dụng cán bộ, công chức và viên chức theo trình tự “hậu duệ, quan hệ, tiền tệ mới đến trí tuệ” hay “nhất thân, nhì ngân, tam quyền, tứ chế”, ăn đút lót, mua suất biên chế... đã làm bộ máy nhà nước suy yếu, sơ cứng, lãnh đạo suy thoái, biến chất PGS. TS. Phạm Quý Thọ

Tổng số người được hưởng lương từ ngân sách nhà nước hiện nay lên đến trên 11 triệu người.

Trái với sự gia tăng nhanh về số lượng, năng lực và hiệu quả làm việc thấp kém, trì trệ.

Hiện tượng “sáng cắp ô đi, tối cắp về” đang phổ biến, được ông Nguyễn Xuân Phúc, khi còn ở cương vị Phó Thủ tướng nhận định: “Đội ngũ công chức của chúng ta hiện nay chỉ có khoảng 30% là đáp ứng được nhu cầu công việc”.

Ông Phạm Thế Duyệt, nguyên ủy viên Bộ chính trị nhiều năm, ca thán: cán bộ công chức “đông nhưng ít người làm việc lấy đâu ra mạnh, có phải đánh giặc đâu mà cần quân đông… Có đồng chí trong cả một khóa không làm được gì!”.

Ông Nguyễn Túc, nguyên ủy viên đoàn chủ tịch Ủy ban trung ương Mặt trận tổ quốc khi đó cũng nói rằng ‘tình trạng ăn theo, nói leo trong cán bộ lãnh đạo là thường gặp’.

Nảy sinh vấn đề

Bộ máy nhà nước cồng kềnh, năng lực yếu kém tạo sức ép lớn đối với ngân sách và đầu tư cho phát triển, hơn thế nó đang làm nảy sinh những vấn đề chính trị, xã hội sâu sắc.

Bà Phạm Chi Lan, nguyên thành viên Ban cố vấn Chính phủ Việt Nam, mới đây lên tiếng kêu gọi Việt Nam từ bỏ chế độ biên chế.

Việt nam là một nước nghèo, nợ công cao ở mức báo động, nhưng trong những năm gần đây chi thường xuyên trung bình khoảng 70% tổng ngân sách trong điều kiện thâm hụt, nguồn thu khó khăn, sụt giảm và tích lũy đầu tư cho phát triển với tỷ lệ thấp, dự kiến năm 2016 chỉ khoảng 17%…

Theo đánh giá của các chuyên gia, chỉ tính riêng cán bộ các hội đoàn thể, một bộ phận của hệ thống chính trị hiện hành, hàng năm tiêu tốn khoảng 45.600 - 68.100 tỷ đồng từ ngân sách, tương đương 1-1,7% GDP, chưa kể các chi phí phát sinh khác.

Cách tuyển vào biên chế và sử dụng cán bộ, công chức và viên chức theo trình tự “hậu duệ, quan hệ, tiền tệ mới đến trí tuệ” hay “nhất thân, nhì ngân, tam quyền, tứ chế”, ăn đút lót, mua suất biên chế... đã làm bộ máy nhà nước suy yếu, sơ cứng, lãnh đạo suy thoái, biến chất.

Tình trạng quan liêu, bao cấp, cửa quyền, vòi vĩnh hối lộ… trở nên công khai, tham nhũng, lãng phí… đã trở thành quốc nạn, ‘chạy chức, chạy quyền, chạy luân chuyển’, ‘con ông cháu cha’, ‘thái tử đảng’… trở nên công khai và thách thức.

Cổ nhân đúc kết ‘thượng bất chính, hạ tất loạn’ đang ứng cho tình hình hiện nay của đất nước!

Suy cho cùng, ‘vấn đề biên chế’, thực ra, chỉ là một trong những biểu hiện mang tính bản chất của hệ thống chính trị hiện nay, níu kéo cơ chế tập trung quan liêu và tư tưởng xã hội chủ nghĩa giáo điều, không thích nghi với sự chuyển đổi sang cơ chế thị trường, yếu kém trong quản trị đất nước… PGS. TS. Phạm Quý Thọ

Ở Việt Nam quyền biểu đạt còn hạn chế, ý kiến phản biện ít có cơ hội, nhưng dư luận bất bình trong dân chúng đang tích tụ thông qua niềm tin vào đảng và chế độ giảm sút nghiêm trọng, một số lãnh đạo trong bộ máy cầm quyền bắt đầu lên tiếng, tuy còn yếu ớt, cho dù người ta cũng thừa hiểu rằng, trong cơ chế ‘tập thể đảng lãnh đạo, nhà nước quản lý’, sự giải trình và chịu trách nhiệm là hiếm hoi, ‘văn hóa từ chức’ chưa hề tồn tại.

Gần đây, tại kỳ họp thứ 8 (tháng 11/2014), Quốc hội khóa XIII, Đại biểu Nguyễn Thị Kim Thúy (đoàn Đà Nẵng) chất vấn ông Nguyễn Tấn Dũng, lúc đó là Thủ tướng Chính phủ: “Nhà nước đã nhiều lần chủ trương thực hiện tinh giản biên chế cán bộ, công chức, viên chức; nhưng biên chế không những không giảm mà càng ngày càng phình to. Đề nghị Thủ tướng cho biết nguyên nhân của tình trạng này là gì? Thủ tướng và Chính phủ nói chung có trách nhiệm gì? Theo Thủ tướng cần áp dụng những giải pháp như thế nào để có một bộ máy tinh giản, hiệu quả?”

Mới đây, Tổng bí thư đảng Nguyễn Phú Trọng phát biểu trong Hội nghị công tác dân vận vào tháng 5/2016, rằng có nguy cơ tồn vong của chế độ, ‘nước (ví như dân) có thể lật thuyền (chính quyền), nếu bộ máy nhà nước không vì dân.

Níu kéo cơ chế

Bà Nguyễn Thị Hoài Thu, nguyên Chủ nhiệm Ủy ban các vấn đề xã hội của Quốc hội khóa 12, nói với Vietnamnet.vn ngày 17/6/2016 rằng bản chất Nhà nước ‘vì dân’ đã bị một số người nhân danh, lạm dụng’ (chỉ lãnh đạo mới làm được điều này) và mong muốn: ‘Tổng bí thư đã đánh trống rồi, xin hãy đánh tiếp, liên tục, liên tục…”

Một cựu Bộ trưởng Công thương của Việt Nam mới đây bị báo chí, truyền thông Việt Nam đặt câu hỏi về việc có sắp đặt chức vụ cho con trai hay không trước khi nghỉ hưu.

Trên báo chí nhà nước liên tục đăng tải phản ứng về các sự kiện ‘xe tư, biển số xanh (nhà nước)’ của ông phó chủ tịch tỉnh Hậu Giang Trịnh Xuân Thanh, ‘thái tử đảng’ con của nguyên bộ trưởng Vũ Huy Hoàng…

Công luận đang theo dõi các động thái này.

Những người lãnh đạo cần thay đổi nhận thức sai lầm rằng nhà nước tạo ra việc làm, và rằng biên chế càng đông thì nhà nước càng trả lương cho nhiều người, và họ phải ‘biết ơn’, họ phải làm những gì được chỉ đạo…

Nhà nước yếu kém làm đất nước nghèo Giáo sư Angus Deaton, giải Nobel kinh tế 2015

Từ khía cạnh đạo lý, người làm trong bộ máy không có lỗi, họ là nạn nhân của chính sách, biến một số trở thành kẻ cơ hội, ăn bám ‘bất đắc dĩ’, lâu dần trở thành thiếu tự tin, trở nên yếu đuối, không thể tự chịu trách nhiệm, tự chủ và tự quyết định cuộc đời của họ.

Nhà nước không tạo ra việc làm, số cán bộ, công chức phình to, chỉ làm cho miếng bánh thu nhập trên đầu người không thay đổi và năng suất lao động giảm đi, và ‘biên chế’ khi đó trở thành nơi ‘trú ẩn an toàn’, được bảo lãnh bởi chính quyền, làm cho con người trì trệ, dựa dẫm, biến chất, làm cho thị trường lao động méo mó…

Suy cho cùng, ‘vấn đề biên chế’, thực ra, chỉ là một trong những biểu hiện mang tính bản chất của hệ thống chính trị hiện nay, níu kéo cơ chế tập trung quan liêu và tư tưởng xã hội chủ nghĩa giáo điều, không thích nghi với sự chuyển đổi sang cơ chế thị trường, yếu kém trong quản trị đất nước…

Đây là ‘lỗi hệ thống’, như dư luận thường mỉa mai.

Mới đây, lời kêu gọi bỏ ‘chế độ biên chế’ của Bà Phạm Chi Lan, chuyên gia kinh tế, đang thu hút sự chú ý của công luận.

Còn một học giả quốc tế ngành Kinh tế và các vấn đề quốc tế tại Viện Đại học Princeton, Hoa Kỳ, Giáo sư Angus Deaton, người đạt giải Nobel Kinh tế năm 2015, thì đã từng nói rằng ‘nhà nước yếu kém làm đất nước nghèo’.

Bài viết phản ánh quan điểm riêng của tác giả, một nhà phân tích chính sách công làm việc tại Học viện Chính sách và Phát triển, thuộc Bộ Kế hoạch và Đầu tư của Việt Nam.

PGS. TS. Phạm Quý Thọ
Học viện Chính sách và Phát triển
BBC

Giải mã sự tụt hậu của Việt Nam

Lãnh đạo Việt Nam kỳ vọng nâng mức thu nhập trung bình lên trên 7.000 USD vào năm 2035 nếu đạt tỷ lệ tăng trưởng GDP tối thiểu 7% mỗi năm từ nay.    Các tin khác »

Đại hội Đảng Cộng sản Việt Nam lần thứ 12 kết thúc với phát biểu cảm xúc của tổng bí thư Nguyễn Phú Trọng ‘dân chủ đến thế là cùng’.

Kỳ họp cuối cùng của Quốc hội khóa 13 cũng đã kết thúc ngoài dự kiến khi miễn nhiệm dàn lãnh đạo cũ và bổ nhiệm mới để lấp khoảng trống quyền lực giữa đảng và chính phủ với tuyên bố thủ tục rằng ê kíp lãnh đạo mới này sẽ tiếp tục được giới thiệu ra Quốc hội 14 theo Hiến định.

Các nhà quan sát thế giới và trong nước đang theo dõi những quyết định nhân sự của đảng và động thái của tân chính phủ thủ tướng Nguyễn Xuân Phúc.

Những thách thức kinh tế kéo dài từ các chính phủ tiền nhiệm, như thâm hụt ngân sách nặng nề, chi thường xuyên lớn, hết dư địa cho đầu tư phát triển, nợ công cao và tăng nhanh, nợ xấu cao tạo rủi ro cho hệ thống tài chính ngân hàng, doanh nghiệp làm ăn khó khăn, giải thể nhiều… cộng thêm những bất lợi về thiên tai ảnh hưởng xấu đến sản xuất nông nghiệp, làm giảm thiểu tốc độ tăng của nền kinh tế.

Trên các phương tiện thông tin đại chúng xuất hiện những phóng sự ‘nặng ký’ về các dự án sai phạm đất đai ở Vườn Quốc gia Ba Vì Hà Nội, dự án nhiều nghìn tỷ ‘đắp chiếu’, như dự án TISCO – Công ty cổ phần gang thép Thái Nguyên (8.104 tỷ đồng), dự án sơ sợi Hải Phòng (7.000 tỷ đồng), nhà chờ xe buýt nhanh (1.000 tỷ đồng) ở Hà Nội, các dự án không hiệu quả như Bảo tàng Hà Nội...

Nhìn lại, chỉ tiêu này trong chiến lược phát triển kinh tế xã hội năm 2020 đưa Việt Nam trở thành nước công nghiệp hóa, GDP/ đầu người khoảng 5.000 USD, rõ ràng không thể đạt được PGS. TS. Phạm Quý Thọ

Những bức xúc xã hội như dân oan, đặc biệt trong lĩnh vực đất đai, gia tăng phân hóa giàu nghèo, tệ nạn xã hội, mất vệ sinh an toàn thực phẩm, chạy quyền chạy chức, giảm sút chất lượng dịch vụ xã hội, tăng phí giao thông, phí y tế… tạo sức ép đối với cuộc sống người dân, làm mất lòng tin vào chế độ…

Các chỉ số năng lực cạnh tranh cấp tỉnh PCI và chỉ số hiệu quả quản trị và hành chính công cấp tỉnh PAPI ở Việt Nam 2015 mới vừa được công bố cho thấy sự yếu kém của bộ máy công quyền không được cải thiện, phí ‘bôi trơn’ tăng lên và tham nhũng là căn bệnh kinh niên.

Tăng trưởng GDP quý 1/2016 giảm sút còn 5,46% so với cùng kỳ năm 2015 là 6,12% (bỏ qua những nghi vấn về tính trung thực số liệu thống kê), con số 7,3 tỷ đô la các ngân hàng, tổ chức và cá nhân chuyển ra nước ngoài… tạo ra hiện tượng ‘bất bình thường’.

Kế hoạch tăng trưởng bình quân năm trong 5 năm 2016-2020 được Quốc hội khóa 13 thông qua là 6,5% -7%. GDP/đầu người ước đạt 3.200 USD.

Nhìn lại, chỉ tiêu này trong chiến lược phát triển kinh tế xã hội năm 2020 đưa Việt Nam trở thành nước công nghiệp hóa, GDP/ đầu người khoảng 5.000 USD, rõ ràng không thể đạt được.

Sa lầy trong tư duy

Đến năm 2038, Việt Nam mới có thể bắt kịp năng suất lao động của Philippines và đến năm 2069 mới có thể bắt kịp Thái Lan, theo tác giả.

Sự tụt hậu kinh tế Việt Nam so với các nước trong khu vực ngày càng lớn.

Theo số liệu của Ngân hàng Thế giới (WB), thu nhập bình quân đầu người năm 2014 của Việt Nam là 2.052 USD, trong khi khi Singapore là 56.287 USD, Malaysia là 10.830 USD, Thái Lan là 5.561 USD và Indonesia là 3.515 USD.

Như vậy, chỉ tiêu này của nước ta tụt hậu so với Hàn Quốc chừng 30 đến 35 năm, Malaysia khoảng 25 năm, Thái Lan chừng 20 năm, Indonesia và Philippines chừng từ 5 đến 7 năm. Đến năm 2038, Việt Nam mới có thể bắt kịp năng suất lao động của Philippines và đến năm 2069 mới có thể bắt kịp Thái Lan…

Báo cáo “Việt Nam 2035 – Hướng tới thịnh vượng, sáng tạo, công bằng và dân chủ”, do các chuyên gia World Bank và Việt Nam thực hiện – được nhận xét là quá lạc quan, khi cho rằng Việt Nam nếu duy trì mức tăng trưởng tối thiểu 7% mỗi năm để nâng mức thu nhập trung bình lên trên 7.000 USD vào năm 2035, tuy nhiên đã đề xuất nhiều khuyến nghị quan trọng, đặc biệt là cải cách thể chế.

Việt Nam ‘sa lầy’ trong tư duy giáo điều về chủ nghĩa Mác – Lê, chủ nghĩa xã hội trong thời gian dài, khiến cho cải cách thể chế không mang lại hiệu quả PGS. TS. Phạm Quý Thọ

Các chuyên gia nhận định: “Việt Nam đang có nguy cơ mắc kẹt trong bẫy thu nhập trung bình thấp và khó thoát ra khỏi tình trạng này nếu không có các giải pháp cải cách mạnh mẽ, quyết liệt”.

Liệu đây là lời cảnh báo cho ‘chiến lược’ phát triển mới của Việt Nam?

Tại sao Việt Nam lại là ‘đất nước không chịu phát triển’?

Có ba nhân tố cơ bản quyết định một quốc gia sẽ phát triển, giàu có: thể chế, vị trí địa lý và văn hóa. Nhân tố hàng đầu là thể chế. Nói chung, những nước phát triển có một thể tốt và những nước kém phát triển có một thể chế tồi.

Việt Nam ‘sa lầy’ trong tư duy giáo điều về chủ nghĩa Mác – Lê, chủ nghĩa xã hội trong thời gian dài, khiến cho cải cách thể chế không mang lại hiệu quả.

Đào tạo cho các lớp ‘cán bộ nguồn’, chương trình chính khóa về tư tưởng Mác – Lê Nin trong các trường đại học, cao đẳng, dạy nghề chiếm dung lượng lớn đã làm kéo dài thời gian đào tạo, gây nên những phản ứng từ học sinh và đối với vấn đề cải cách giáo dục, đào tạo.

Nay sinh viên học trường đều phải đóng học phí, họ cần được biết các tư tưởng, triết lý khác ngoài hệ quy chiếu này.

Mâu thuẫn hai hệ thống

Việt Nam đang trong quá trình chuyển giao quyền lực lãnh đạo kể từ sau Đại hội 12 của Đảng Cộng sản.

Mâu thuẫn giữa hai hệ thống giá trị và lợi ích của chủ nghĩa xã hội và thị trường tạo ra những khoảng trống quyền lực không kiểm soát, lợi ích nhóm và tham nhũng… trở thành quốc nạn và đang cản trở đổi mới.

Tập trung cao quyền lực trung ương, thiếu vắng hoặc mang tính hình thức cơ chế giám sát, phản biện, giải trình, công khai minh bạch của chính quyền, không công nhận tổ chức xã hội dân sự, thiếu thực chất sự tham gia của người dân trong quản lý nhà nước… đang làm cho thể chế méo mó, xã hội xuống cấp và người dân mất niềm tin.

Cải cách kinh tế tất yếu dẫn đến thay đổi thể chế chính trị, không phụ thuộc vào ý chí chủ quan, bảo thủ. Vấn đề là thời gian.

Quan sát các nước gần đây trong khu vực, bài học kinh nghiệm từ Indonexia có ích cho Việt Nam để tiếp tục đổi mới.

Mâu thuẫn giữa hai hệ thống giá trị và lợi ích của chủ nghĩa xã hội và thị trường tạo ra những khoảng trống quyền lực không kiểm soát, lợi ích nhóm và tham nhũng… trở thành quốc nạn và đang cản trở đổi mới PGS. TS. Phạm Quý Thọ

Tính phức tạp xã hội, nhân khẩu học, kinh tế liên tưởng tới thực trạng kinh tế xã hội Việt Nam, nhưng với những cải cách mạnh mẽ gần đây khiến chất lượng thể chế của Indonesia ổn định, ngày càng được cải thiện và được thế giới đánh giá cao.

Những tiến bộ thể hiện ở việc quyền hạn của Quốc hội và tư pháp được củng cố, thể chế tam quyền phân lập được xác lập từng bước. Năm 1999, lần đầu tiên Indonesia thực hiện tổng tuyển cử, năm năm sau, lần đầu tiên dân chúng được trực tiếp bầu tổng thống.

Về thể chế kinh tế, ngân hàng nhà nước được độc lập, chiến lược, chính sách phát triển kinh tế dài hạn được hoạch định công phu, với nội dung có sức thuyết phục và các cơ chế, biện pháp thực hiện chi tiết và có tính khả thi cao.

Những bài học sâu sắc nêu trên được trình bày trong cuốn "Indonesia: Cường quốc kinh tế."

Nhân tố thứ hai làm cho đất nước tụt hậu là văn hóa – những thứ đã in sâu vào tâm trí, quan điểm, niềm tin và định hướng hành vi.

Cơ sở văn hóa lúa nước, trọng tình, nước đôi… ảnh hưởng của Nho giáo, Khổng giáo… đã không hỗ trợ kinh tế thị trường. Năm 2015 có khoảng 9000 lễ hội, trong đó nhiều hình thức biến tướng, buôn thần bán thánh, kích thích lòng tham tiền và quyền lực, hủ tục lạc hậu.

'Cho tôi một thể chế'

V. I. Lê Nin, lãnh tụ cộng sản Nga đầu thế kỷ 20, từng nói ‘nếu cho tôi một thể chế tôi sẽ xoay chuyển nước Nga’, theo tác giả.

Cải cách văn hóa ở đây, một mặt phải kết hợp giữa niềm tin tôn giáo và sự tạo ra của cải nhiều hơn, mặt khác tạo cơ chế tự do cá nhân và dân chủ để con người tin tưởng mạnh mẽ vào khả năng để thay đổi số mệnh của họ thông qua việc nỗ lực và tài năng, chứ không phải thế lực siêu nhân, hay sự trông chờ vào đảng và nhà nước.

Vị trí địa lý là một nhân tố đặc biệt ảnh hưởng đến sự phát triển của Việt Nam.

Trái với những bài học ca ngợi tổ quốc thời niên thiếu rằng nước ta ‘mưa thuận, gió hòa, rừng vàng, biển bạc…’, Việt Nam, không thực giàu có về trữ lượng tài nguyên thiên nhiên, lại nằm ở vùng nhiệt đới khắc nghiệt chịu ảnh hưởng lớn từ biến đổi khí hậu, giông bão, hạn hán, ngập mặn do nước biển dâng, các dịch bệnh nhiệt đới đòi hỏi chi phí lớn để bảo vệ con người, súc vật và cây trồng…

Nếu các nhà lãnh đạo thấy khó khăn, hãy để mọi người dân được lựa chọn cách thức trong đó họ toàn quyền quyết định vận mệnh dân tộc và của chính họ PGS. TS. Phạm Quý Thọ

Tuy nhiên trong bối cảnh hiện nay, yếu tố này trở thành ‘lời nguyền địa lý’ bởi sự chung biên giới và quan hệ truyền thống với Trung Quốc.

Lịch sử chống xâm lăng hàng nghìn năm, chung ý thức hệ tư tưởng, đồng dạng thể chế chính trị, kinh tế và sự tranh chấp ngày càng căng thẳng trên biển đông và sự quan sự hóa quần đảo Trường Sa của Trung Quốc hiện nay, khiến cho Việt Nam trở ngại trong lựa chọn đường hướng cải cách, tác động đến thể chế, làm cho chi phí quân sự, an ninh gia tăng…

Nếu các nhà lãnh đạo thấy khó khăn, hãy để mọi người dân được lựa chọn cách thức trong đó họ toàn quyền quyết định vận mệnh dân tộc và của chính họ.

Để phát triển bền vững và thịnh vượng, cần có một thể chế phù hợp với kinh tế thị trường hiện đại – kết tinh giá trị của sự phát triển nhân loại trong thời đại hiện nay, một thể chế cho phép Việt Nam khi đó không chỉ sẽ giảm thiểu khoảng cách tụt hậu kinh tế, mà còn hy vọng một tương lai tươi sáng.

V. I. Lê Nin, lãnh tụ giai cấp vô sản Nga đầu thế kỷ 20, đã từng nói, đại thể ‘nếu cho tôi một thể chế tôi sẽ xoay chuyển nước Nga’.

Bài viết thể hiện quan điểm riêng của tác giả, chuyên gia phân tích chính sách công, Học viện Chính sách và Phát triển, Bộ Kế hoạch và Đầu tư Việt Nam.

PGS. TS. Phạm Quý Thọ
Học viện Chính sách và Phát triển
Theo BBC

VN liệu có đổi mới mạnh về chính trị?

Tác giả cho rằng nhiều chỉ tiêu kế hoạch mà Việt Nam đặt ra cho trung và dài hạn là 'không thể đạt được' và VN cần phải có cách cách không chỉ về kinh tế.

Các tin khác » Xem tiếp

Kế hoạch kinh tế - xã hội 5 năm của Việt Nam, đã từ lâu, từ ‘thời bao cấp’, được coi là công cụ quản lý quan trọng của nền kinh tế tập trung, đến nay vẫn được áp dụng, như một bản cương lĩnh của đảng cầm quyền mặc dù nền kinh tế được tuyên bố từ năm 1986 trong đại hội 6 Đảng cộng sản là đổi mới theo cơ chế thị trường.

Trước thời gian tổ chức đại hội 12, kế hoạch 5 năm lần thứ 6 sau đổi mới cũng được thảo luận, đồng thời việc tổng kết 30 năm phát triển kinh tế Việt Nam (1986-2016) cũng được đặt ra theo Nghị quyết 62 của Chính phủ trong phiên họp Chính phủ thường kỳ tháng 8/2015.

Dư luận quan tâm đến đánh giá tình hình và phương hướng phát triển của đất nước, cũng như công tác nhân sự lãnh đạo của đảng và chính quyền trong nhiệm kỳ tới. Người dân mong chờ liệu có điều gì đó thay đổi mạnh mẽ hơn cho sự phát triển đất nước, cho gia đình và bản thân họ.

Kỳ họp thứ 10 Quốc hội khóa 13 đang diễn ra tại Hà Nội đồng tình với đánh giá của Chính phủ rằng tình hình kinh tế vĩ mô dần ổn định nhưng chưa vững chắc, bởi nợ công còn lớn và tăng nhanh, xử lý nợ xấu bế tắc, cổ phần hóa doanh nghiệp nhà nước chậm chạp, cơ cấu kinh tế mất cân đối, chuyển đổi sang thị trường chậm lại, lạc điệu…

Dù tỷ lệ tăng GDP có xu hướng tăng sau giai đoạn khủng khoảng, từ 5,25% năm 2012 lên 6,32% năm 2015, một số chỉ tiêu kế hoạch đạt được…, song nỗi lo lớn nhất là sự tụt hậu của nền kinh tế so với các nước trong khu vực, sức ép lớn nhất là hội nhập kinh tế quốc tế, tham gia Công đồng chung ASEAN, Hiệp định Đối tác xuyên Thái bình dương TPP, và thách thức lớn nhất là ‘ý thức hệ giáo điều’, chậm thay đổi, bộ máy hành chính cồng kềnh, quan liêu, tham nhũng nặng nề và nhóm lợi ích chi phối và thâu tóm quyền lực nhà nước các cấp quản lý, cản trở tiếp tuc quá trình đổi mới.

Không thể đạt được

Thời gian qua, một số ý kiến quan sát và phân tích cho rằng Việt Nam đã 'thực sự lún sâu' vào tụt hậu, chứ không chỉ là 'có nguy cơ' tụt hậu, nếu nhìn vào thực chất tăng trưởng và phát triển.

Chủ trương, đường lối công nghiệp hóa đất nước luôn được nhấn mạnh trong các kỳ đại hội Đảng suốt hơn 30 năm qua, thể hiện khát vọng của một dân tộc nghèo nàn vươn lên thịnh vượng, song đến nay những mục tiêu công nghiệp hóa cho năm 2020 được đánh giá là không thể đạt được, cơ cấu và công nghệ lạc hậu.

Thu nhập quốc dân trên đầu người trung bình năm (GDP/người) hiện nay ước tính 2.100 USD, nếu tốc độ tăng GDP như chỉ tiêu của kế hoạch 5 năm 2016-2021, thì năm 2020 sẽ đạt khoảng 3.200 USD/người đến 3.500 USD/người. Khoảng cách còn khá xa so với tiêu chí 5.000 USD/người của nước công nghiệp.

Đổi mới và hội nhập quốc tế Việt Nam, không biệt phái và giáo điều, không để sự khác biệt ý thức hệ cản trở quá trình hợp tác với các nước. Đây là một trong những thử thách lớn nhất đối với Đảng ta trong bối cảnh mới của thời đại và thế giới đương đại GS. Hoàng Chí Bảo

Báo cáo, với tên gọi "Thay đổi cảm nhận về Nhà nước và Thị trường của người Việt Nam năm 2014 (CAMS 2014)”, do Phòng Thương mại và Công nghiệp Việt Nam (VCCI) phối hợp với Ngân hàng Thế giới (WB) tại Việt Nam thực hiện, được công bố tại Hà Nội hôm 23/7/2015, trên trang web của VCCI cho thấy 89% các đối tượng được khảo sát ủng hộ mô hình kinh tế thị trường tại Việt Nam, tuy nhiên, trung bình chỉ 19% người tham gia khảo sát tại Việt Nam nói họ hài lòng với tình hình kinh tế hiện nay.

Cũng theo báo cáo nêu trên, mức độ lạc quan về tương lai của các đối tượng khảo sát đã giảm đi trong 4 năm qua, cụ thể trong khảo sát CAMS 2014 là 63% trong khi kết quả CAMS 2011 là 67%. Một số nhóm có tỷ lệ lạc quan giảm, bao gồm đại sứ quán nước ngoài và các tổ chức quốc tế tại Việt Nam (-30%), cơ quan Đảng ở Trung ương (-12%) và cơ quan Chính phủ và các bộ ngành (-12%).

Tham nhũng được nhìn nhận là quốc nạn và đang đe dọa sự tồn vong của chế độ. Theo Tổ chức Minh bạch Quốc tế, Việt Nam có mức độ tham nhũng 3 năm liền 2012, 2013 và 2014 không thay đổi, với số điểm là 31 xếp thứ 119 trên 175 quốc gia được nghiên cứu (Đan Mạch là nước ít tham nhũng nhất với số điểm 90, Somali và Bắc Triều tiên là hai quốc gia tham nhũng nhiều nhất có số điểm là 8, đứng cuối danh sách của bảng phân loại mức độ tham nhũng).

Ông Vũ Ngọc Hoàng, Phó trưởng ban thường trực Ban tuyên giáo trung ương đảng CS Việt Nam, đã có ý kiến thẳng thắn rằng ‘Hiện nay “lợi ích nhóm” và hoạt động của “nhóm lợi ích” ở nước ta đã và đang diễn ra ở hầu hết các lĩnh vực quan trọng’, nó làm thất thoát nguồn lực, chi phối quyền lực, trực tiếp tham gia giành và chiếm giữ quyền lực, làm cho ‘quyền lực bị tha hóa’ không còn là của nhân dân, hạn chế dân chủ, sản sinh ‘chủ nghĩa tư bản thân hữu’, hủy hoại hệ thống lợi ích và giá trị đạo đức, tổn hại công tác cán bộ… Ông kêu gọi toàn đảng toàn dân phải lên án và loại trừ hiện tượng này trong đời sống kinh tế và xã hội.

Tổng thống Belarus Alexander Lukashenko, người được mệnh danh 'nhà độc tài cuối cùng' thuộc khối Liên Xô cũ đã chấp nhận đa đảng vào năm 2013.

GS Hoàng Chí Bảo – thành viên Hội đồng lý luận trung ương, có bài viết đăng trên Web Tạp chí Cộng sản, ngày 20/11/2015, nhan đề: “Xây dựng Đảng về đạo đức”, nhấn mạnh rằng ‘Đổi mới không chỉ thay đổi mô hình kinh tế mà còn thay đổi mô hình phát triển xã hội nói chung. Phải vượt qua tư duy cũ về phát triển - kiểu phát triển tuyến tính, đơn trị’, rằng ‘đổi mới và hội nhập quốc tế Việt Nam, không biệt phái và giáo điều, không để sự khác biệt ý thức hệ cản trở quá trình hợp tác với các nước. Đây là một trong những thử thách lớn nhất đối với Đảng ta trong bối cảnh mới của thời đại và thế giới đương đại.’

Bài học của những năm đầu đổi mới là giải phóng sức lao động, người lao động ‘được cởi trói’, trước hết trong nông nghiệp với các chính sách giao khoán ruộng đất, sau đó mở rộng sang các ngành kinh tế khác, đã tạo ra động lực mạnh mẽ tăng trưởng kinh tế trong thời gian qua, nay được nhìn nhận rằng dư địa không còn nếu chỉ đổi mới kinh tế.

Nếu sự chuyển giao quyền lực êm thấm, người dân có thể ghi nhận sự từ bỏ quyền quyền lực một cách hòa bình của giới quân phiệt và hy vọng có một chính thể dân chủ để điều hành đất nước PGS. TS. Phạm Quý Thọ

Bài học trên cần được vận dụng và phát huy trong bối cảnh mới, vận dụng tư tưởng ‘lấy dân làm gốc’ của cố Chủ Tịch Việt Nam, ông Hồ Chí Minh - ‘‘khó vạn lần dân liệu cũng xong’. Cần phải giải phóng sức dân bằng đổi mới trong lĩnh vực chính trị, tạo lập dân chủ thực sự cho người dân và tạo ra một cơ chế giám sát quyền lực hữu hiệu.
Chuyển giao êm thấm

Trên thế giới có nhiều bài học kinh nghiệm thay đổi thể chế và dân chủ hóa đất nước. .

Sự sụp đổ vào năm 1991 của chế độ Xô Viết trước đây chứa đựng sự mất lòng tin nghiêm trọng và kéo dài của người dân vào giới lãnh đạo kết hợp với biến cố cá nhân cố tổng thống Boris Yesin đại diện cho sự thay đổi.

Sự điều hành và duy trì quyền lực của tổng thống Belarus (nước Bạch Nga) Alexander Lukashenko qua hơn 20 năm, được mệnh danh là ‘nhà độc tài cuối cùng’ ở châu Âu, nhưng rồi ông đã cho thực hiện chế độ dân chủ đa đảng vào năm 2013, bước khởi đầu hội nhập sâu rộng với châu Âu.

Myanmar từng là một quốc gia quân phiệt hóa, giới quân sự đã thất bại trong điều hành, khiến đất nước kiệt quệ mặt kinh tế và lạc hậu trong thời gian dài, trở thành nước thành viên ASEAN, đã có thay đổi ngoạn mục trong quá trình dân chủ hóa đất nước.

Bà Aung San Suu Kyi giữa nhân dân trong cuộc bầu cử tự do 2015.

Phong trào dân chủ với Lãnh tụ đối lập bà Aung San Suu Kyi đã thắng trong cuộc tranh cử dân chủ đa đảng, được cho là công bằng, lần đầu tiên hôm Chủ Nhật 08/11/2015, và đảng của bà - Đảng Liên đoàn Quốc gia vì Dân chủ (NLD) đã giành đa số ghế tại Quốc hội với tỷ lệ trên 80%.

Năm 1990, đảng NLD cũng giành thắng lợi lớn nhưng kết quả bầu cử bị vô hiệu hóa và bà Suu Kyi bị giam giữ tại gia trong một thời gian dài.

Các vị lãnh đạo hiện thời của Myanmar đã chúc mừng bà Suu Kyi trước kết quả bầu cử. Tổng thống Thein Sein cam kết chính phủ của ông "sẽ tôn trọng quyết định và lựa chọn của người dân và sẽ trao quyền như dự kiến” và lãnh đạo quân đội Myanmar, ông Min Aung Hlaing cũng cam kết sẽ hợp tác với chính quyền mới của nước này sau đợt bầu cử.

Nếu sự chuyển giao quyền lực êm thấm, người dân có thể ghi nhận sự từ bỏ quyền quyền lực một cách hòa bình của giới quân phiệt và hy vọng có một chính thể dân chủ để điều hành đất nước.

Bài viết phản ánh quan điểm riêng của tác nhà, nhà nghiên cứu, phân tích chính sách công từ Học viện Chính sách & Phát triển, Bộ Kế hoạch & Đầu tư, Việt Nam.

PGS. TS. Phạm Quý Thọ
Học viện Chính sách và Phát triển
(BBC)