Khi lãnh đạo... khóc

Để duy trì một xã hội trật tự, mọi thể chế cần được vận hành trên tinh thần thượng tôn pháp luật, nhằm hạn chế đến mức thấp nhất sự lộng hành và các bất công trong xã hội.

Cũng như nhiều dân tộc khác, lòng yêu nước và tinh thần sẵn sàng xả thân của dân tộc Việt Nam là không cần bàn cãi. Lịch sử hàng ngàn năm qua cho thấy mỗi khi đất nước bị lâm nguy từ các mối đe dọa ngoại bang, chính là lúc lòng ái quốc của dân ta được phát huy mạnh mẽ nhất.

Trước kẻ thù ngoại bang, dân tộc Việt là một khối, nhưng khi hết các mối đe dọa này và được sống cùng nhau trong hòa bình lòng “yêu nước, thương nòi” của chúng ta có còn phát huy sức mạnh và chuyển hướng phục vụ sứ mệnh mới của dân tộc hay không?

Ái quốc trong thời bình

Chỉ có lòng yêu nước nồng nàn và ý chí kiên cường mới khiến cho dân tộc Việt Nam – vốn được coi là nghèo nàn, lạc hậu rất nhiều so với những kẻ xâm lược, lần lượt vượt qua các cuộc chiến với thành quả là hình ảnh của một nước tự do và độc lập. Tuy nhiên, nhìn vào những gì mà đất nước đã làm được trong mấy chục năm hòa bình vừa qua trên các khía cạnh kinh tế, văn hóa và vận hành xã hội, dường như chưa tương xứng với những gì hằng trông đợi.

Nếu nhìn nhận theo khía cạnh “quản trị”, nhà nước chính là “chủ thể có trách nhiệm” thực thi các chính sách và điều hành vĩ mô thông qua các trụ cột “Lập pháp, Tư pháp và Hành pháp” trên nền tảng của Hiến pháp. Mục đích là nhằm đảm bảo cung cấp cho người dân – “chủ thể giữ quyền” một môi trường xã hội an sinh, ổn định cùng các cơ hội phát triển bình đẳng và minh bạch. Để duy trì một xã hội trật tự, mọi thể chế cần được vận hành trên tinh thần thượng tôn pháp luật, nhằm hạn chế đến mức thấp nhất sự lộng hành và các bất công trong xã hội, vốn được xem là một trong các tác nhân gây ra đói nghèo trên toàn thế giới.

Nhiều người hay đổ lỗi cho nhận thức kém hay thiếu hiểu biết của “một bộ phận không nhỏ” người dân về pháp luật. Nhưng hãy nhìn cái cách một số xe thuộc diện được ưu tiên thường xuyên vượt quá tốc độ hay vô tư đi vào đường một chiều trong một ngày trời đẹp và không có nhiệm vụ khẩn, có thể thấy rằng vẫn tồn tại cách ứng dụng các tiêu chuẩn kép trong hành pháp của chúng ta.

Chuyện các lái xe thường xuyên sử dụng sự trợ giúp “gọi điện thoại cho người thân” hoặc “50:50” mỗi khi bị lập biên bản vì vi phạm luật giao thông là minh chứng cho vấn đề “pháp hữu vị thân” trong xã hội Việt ngày nay.

Khi mọi người không bình đẳng với nhau trước pháp luật do những ảnh hưởng của các nhân tố “hậu duệ”, “quan hệ” và “tiền tệ” tạo ra, thì cũng có nghĩa là nhiều người có thể được ưu tiên và không cần phải chịu trách nhiệm mỗi khi làm việc gì đó sai trái hay thậm chí là phạm luật. Khi đó sự minh bạch sẽ bị che lấp và tạo nên tiền đề cho những nhóm có “điều kiện” chi phối các chính sách phát triển của nhà nước, hoặc thậm chí lộng hành trong từng lĩnh vực.

Chính việc cho phép độc quyền của nhà nước trong cung cấp một số dịch vụ công thuộc các lĩnh vực được coi là thiết yếu, cộng với sự lộng hành ngày một tăng của nhiều chủ thể có trách nhiệm vốn xa lạ với khái niệm trách nhiệm giải trình là các điều kiện cần và đủ khiến tham nhũng lan tràn.

Tham nhũng nhưng không phải chịu trách nhiệm giải trình và không bị trừng phạt diễn ra thời gian qua khiến cho một bộ phận những người nắm quyền lực luôn cố gắng chuyển thành các lợi thế để từ đó có thể sinh lợi cho bản thân. Hệ quả của vấn đề này chính là người ta đang đặt đồng tiền vào các giao dịch có vai trò điều hành của nhà nước.

Chỉ có lòng yêu nước nồng nàn và ý chí kiên cường mới khiến cho dân tộc Việt Nam lần lượt vượt qua các cuộc chiến. Ảnh minh họa

Ở đó, người này tìm cách lấy tiền của người kia nhờ vai trò “độc quyền” của mình, để rồi lại sử dụng một phần số tiền đó phục vụ người khác mỗi khi phải cầu cạnh việc gì đó. Một khi đồng tiền được sử dụng như một công cụ bôi trơn trong vận hành xã hội, thì sẽ thật khó cho ai đó có thể chen chân và có được một vị trí mà chỉ nhờ vào năng lực bản thân.

Lòng ái quốc đã bị lấn át và nhấn chìm trong phương châm sống của một bộ phận những “ông quan” thời hiện đại khi họ bận rộn với những toan tính như làm thế nào để có thể lấy lại vốn mình đã bỏ ra và nhanh chóng có lãi. Chất “sĩ phu” của người trí thức ngày nào không còn nữa, mà thay thế bằng lối sống hưởng thụ và thực dụng, do thiếu lòng tin vào sự ổn định của tương lai nên cố gắng vun vén cho gia đình mình khi còn có cơ hội.

Nhìn vào cách một số “công bộc của dân” tiêu tiền từ nguồn vốn vay ODA theo hướng “đâu có tiền là ta cứ tiêu” và “đời cua cua cứ máy, đời cáy kệ cáy đào”, mới thấy rõ ràng rằng nhiều người, vì quyền lợi của bản thân, đã và đang đi ngược lại tinh thần ái quốc. Bởi họ đã làm thất thoát và lãng phí một nguồn lực quan trọng vốn có thể tạo ra động lực giúp đất nước bứt phá nếu được huy động và sử dụng một cách phù hợp.

Khi lãnh đạo khóc

Cần thừa nhận rằng, trong gần 20 năm qua, đã có nhiều thế hệ lãnh đạo và đội ngũ công chức tận tâm phục vụ vì sự phồn vinh của đất nước, đặc biệt là trong lĩnh vực đối ngoại, trong đó có việc tham gia vào các cuộc đàm phán song phương và đa phương giúp Việt Nam hội nhập sâu hơn với thế giới bên ngoài.

Trong nghề ghiệp đặc thù này, khó có thể đảm bảo rằng tất cả những quyết định mà người tham gia đàm phán đưa ra đều chính xác và mang lại lợi cho quốc gia. Quan trọng là mỗi người cần trang bị cho mình một tinh thần thép và giữ vững nguyên tắc nhất quán “lấy lợi ích quốc gia làm trọng”. Sẽ tốt hơn, nếu đôi lúc chúng ta nhìn lại, đánh giá những gì đang xảy ra trong hiện tại để rút ra những bài học thực tiễn rằng mình đã có thể làm tốt hơn cho quốc gia nếu biết đánh giá đúng đối thủ bằng sự khôn khéo và khả năng nhạy bén.

Kết quả các vòng đàm phán về Hiệp định thương mại tự do Việt Nam – Hàn Quốc (VKFTA) – mà hai nước ký kết vào đầu tháng 5 vừa qua được nhiều người xem như là một thắng lợi to lớn của phía Việt Nam. Thành tựu này được một lãnh đạo minh chứng bằng câu chuyện một vài người bên đoàn Hàn Quốc đã khóc và xin được rút lại một số điều khoản đã thống nhất trước đó trước khi Hiệp định này được ký vào sáng hôm sau.

Không nghi ngờ về tính chính xác của thông tin này, nhưng khi nhìn câu chuyện này theo một hướng khác thì có thể giải thích được tại sao người Hàn lại có thể xây dựng và phát triển đất nước họ được như ngày hôm nay.

Khi nào Việt Nam chưa có một lãnh đạo ngành lâm nghiệp khóc trước Quốc hội vì nạn chặt phá rừng; lãnh đạo ngành giáo dục tuyên bố chịu trách nhiệm vì suốt gần nhiệm kỳ của mình chất lượng giáo dục quốc gia không biến chuyển, hay những quan chức ngồi trong xe biển xanh sẵn sàng sa thải lái xe nào luôn vi phạm luật giao thông, v.v… khi đó lòng yêu nước của nhiều người Việt trong thời bình vẫn còn nghèo như chính nền kinh tế của chúng ta vậy.

Trần Văn Tuấn
Theo Vietnamnet

Trần Văn Tuấn

Giám đốc Trung tâm Giải pháp Không gian Phát triển (SDS) – Hoạt động cung cấp dịch vụ tư vấn trong lĩnh vực phát triển tại Việt Nam

Việt Nam liên tục đánh mất cơ hội bắt kịp láng giềng

Có nhiều người biện luận rằng giàu nghèo không phản ánh hạnh phúc của người dân, điều này có thể đúng một phần, nhưng liệu chúng ta có thể tồn tại và hạnh phúc một cách bền vững trong cảnh nghèo khó khi sống xung quanh những gã khổng lồ?

Gieo văn hóa tốt gặp tương lai đẹp

Một số nhà nghiên cứu văn hóa gần đây khi lên tiếng bảo vệ sự duy trì một số lễ hội dân gian như “chém lợn” hay “đập trâu” có xu hướng cho rằng các lễ hội trên là của làng này, địa phương nọ và đó là những nét văn hóa bản địa. Vì vậy việc bỏ, không bỏ hay cần thay đổi là do cộng đồng địa phương đó quyết định. Quan điểm này, xét về cách tiếp cận trong phát triển thì không sai, song xét trong bối cảnh toàn cầu hóa và sự bùng nổ của thông tin và truyền thông của ngày hôm nay thì có vẻ chưa ổn.

Xưa kia, khi giao thông hạn chế, tính chất làng, xã còn nặng nề khiến cho ai biết việc người nấy và thường thì những lễ hội dân gian hay dừng lại trong một phạm vi hẹp cũng như ảnh hưởng của chúng giới hạn trong một cộng đồng mang tính đồng nhất về văn hóa, tín ngưỡng.

Ngày nay, chợ Viềng không còn chỉ là của người Nam Định, Hội Gióng không thuần túy chỉ dành cho dân Sóc Sơn và “khai ấn đền Trần” luôn có số khách “thập phương” áp đảo. Việc thực hành tín ngưỡng tại hầu hết các lễ hội dân gian đều khó tránh được chuyện “Quan trên ngó xuống, người ta trông vào”.

Xét cho cùng, đây cũng là điều tốt và có thể được xem như một dạng công cụ vừa giám sát (tránh biến tướng), vừa đánh giá (giúp kiểm soát và tiến tới loại bỏ những thứ được nhiều người cho là hủ tục).

Tôn trọng và thừa nhận truyền thống văn hóa, tự do tín ngưỡng, tôn giáo của một cá nhân hay một cộng đồng là điều không phải bàn. Song đôi lúc cũng nên nhìn ra xung quanh xem những tập tục mà mình đang thực hành đó liệu có đang biến chúng ta – cả một cộng đồng lớn hơn, thành những kẻ dị biệt và cô độc trong xu thế phát triển.

Đất nước không thể phát triển trên một ốc đảo văn hóa, do vậy, việc lãng phí thời gian, tiền bạc và công sức cho các lễ hội không những được coi là lạc hậu mà đôi lúc còn phản ánh nhân sinh quan của cộng đồng.

Niềm tin và những nỗi sợ

Xưa kia có mấy nơi huy hoàng bằng Inca ở châu Mỹ, Bangan hay Angkor ở Đông Nam Á hay Ai Cập ở châu Phi nơi người dân đã dành quá nhiều công sức xây dựng những đền đài miếu mạo nhằm cảm ơn ân huệ của Thượng Đế.

Trong hầu hết các lĩnh vực xã hội thì văn hóa luôn được xem là quan trọng nhất, vì các lĩnh vực khác đều đang được vận hành với mục đích làm cho cuộc sống tiến bộ, văn minh hơn mà những điều này không thể tồn tại được trong một môi trường văn hóa còn sơ khai và lạc hậu.

Do phần lớn nhân loại đều không trả lời được câu hỏi “chúng ta đến từ đâu, sẽ đi đâu và tại sao (mục đích) chúng ta lại có mặt trên cõi đời này”, nên tín ngưỡng, tôn giáo chính là công cụ khả dĩ giúp mọi người trả lời hay ít nhất có niềm tin là sẽ trả lời được câu hỏi này. Như vậy nếu có những hoạt động văn hóa nào đó không còn có tác dụng bổi bổ cho tầm hồn hay tinh thần của con người tại cộng đồng đó nữa, cũng như không phản ánh ước vọng của cộng đồng thì sự loại bỏ là rất nên làm.

Ví dụ, xưa kia dân số ít và tài nguyên còn nhiều nên các gia đình cần nhiều con cái nhằm tăng cường lưc lượng sản xuất. Ngày nay vơi 90 triệu dân, không thể nói là dân ta thiếu người. Và thực tế là nhà nước phải dành nhiều nỗ lực để kiềm chế sự gia tăng dân số quá nhanh trong mấy thập niên qua.

Dân ta ngày nay không còn ước vọng về sự “phồn thực” theo cách mà tổ tiên mong muốn nữa, vì vậy các lễ hội cũng nên cải tiến hay biến chuyển để phản ánh mong ước của công chúng hiện thời. Khi cái “đói” không còn là nỗi ám ảnh với đa phần dân chúng, cách thực hành văn hóa cũng nên được nhìn nhận lại để chắt lọc và phát triển những nét văn hóa thanh cao và tinh tế nhằm nâng tầm nhân sinh quan người Việt.

Lịch sử nhân loại cho thấy, khi một cộng đồng được thừa hưởng sự ưu ái của tự nhiên hay nhờ kỹ nghệ tốt và đạt đến hưng thịnh thì thường họ rất sợ sự thịnh vượng kia ngày nào đó sẽ ra đi.

Thay vì tiếp tục cố gắng để tiến lên thì phần nhiều họ bị nỗi sợ chi phối và tìm cách gìn giữ sự phồn thịnh của mình qua tâm linh. Xưa kia có mấy nơi huy hoàng bằng Inca ở châu Mỹ, Bangan hay Angkor ở Đông Nam Á hay Ai Cập ở châu Phi nơi người dân đã dành công sức xây dựng những đền đài miếu mạo nhằm cảm ơn ân huệ của Thượng Đế. Ngày nay chúng ta phần lớn biết đến những nơi này nhờ những thứ được gọi là “di sản” còn lại trong rất nhiều phế tích.

Sử gia người Mỹ, Will Durrant đã từng giải thích về sự đa dạng trong tôn giáo cũng như tính sâu sắc trong các triết lý (thiên về tín ngưỡng, tôn giáo) của người Ấn Độ. Theo ông, người Ấn có thể sâu sắc đến vậy vì trong khoảng 500 năm qua (trước khi nước này giành được độc lập từ người Anh), dân tộc này luôn bị các nước khác (Hồi giáo và sau này là thực dân Anh) xâm chiếm và đô hộ.

Do chìm đắm trong áp bức, người Ấn tìm cách giải tỏa sự phẫn uất qua con đường tâm linh và suy ngẫm tinh thần. Nhờ đó, họ phần nào giải tỏa được những khổ đau thực tại và nhân loại được chứng kiến tính đa dạng và sâu sắc trong triết lý của hơn một tỷ người Nam Á này.

Việc đi tìm sự che chở của các lực lượng siêu nhiên là dễ hiểu và không có gì đáng trách khi họ cảm thấy lo lắng hay rủi ro cho cuộc sống và những gì họ đang có nhưng không thể tìm thấy niềm tin hay cảm giác an toàn trong thực tại hoặc không thể đặt niềm tin vào các thiết chế.

Tuy nhiên cần nhìn nhận một thực tế rằng phần lớn các lễ hội và cách thực hành tín ngưỡng mà ta đang khôi phục có phần quá mức cần thiết ngay hôm nay, trừ một số lễ hội mang tầm quốc gia, đều là những thứ vốn rất được phổ biến trước 1945, khi đất nước còn trong bóng đêm nô lệ, khi người Pháp góp phần đưa các lễ hội này thành một nét văn hóa không thể thiếu với hai mục đích chính (i) tạo nên sự đa dạng về văn hóa, tâm linh, tín ngưỡng của các cộng đồng, địa phương – nhưng cũng chính là một hình thức tạo ra sự khác biệt nhằm làm giảm tinh thần đoàn kết của người Việt, và (ii) làm cho dân chúng say sưa với những vấn đề của thế giới tâm linh mà quên đi thực tại.

Khi câu chuyện năng suất lao động thấp nhất khu vực đang được cảnh báo. Khi nguy cơ tụt hậu là hiện hữu. Khi nợ công quốc gia đang sắp ở mức quan ngại còn thu nhập bình quân đầu người chỉ khiêm tốn ở mức 2.000 USD trên một đầu người thì rõ ràng bây giờ chưa phải lúc chúng ta có thể dành quá nhiều thời gian để ăn chơi tốn kém và lãng phí.

Có nhiều người biện luận rằng giàu nghèo không phản ánh hạnh phúc của người dân, điều này có thể đúng một phần, nhưng liệu chúng ta có thể tồn tại và hạnh phúc một cách bền vững trong cảnh nghèo khó khi sống xung quanh những gã khổng lồ.

Đất nước đang cần phải có được sự đồng lòng về nhiều phương diện để hướng tới xây dựng một tương lai tươi đẹp hơn. Muốn vậy, cần xây dựng một môi trường văn hóa lành mạnh và khỏe khoắn để nâng đỡ và thúc đẩy tiến trình phát triển.

Sẽ quá muộn nếu xã hội cứ vướng mãi vào vòng luẩn quẩn của sự chia rẽ vì các hủ tục. Gieo hành vi đẹp sẽ gặt hái tương lai tốt. Vì vậy cần xóa bỏ các hủ tục và những thực hành văn hóa không phù hợp.

Trần Văn Tuấn
Theo Tuần Việt Nam

Vì đâu nhiều thứ ở Việt Nam... đi ngược thế giới

Nhìn ra các nước láng giềng trong cộng đồng ASEAN, có thể nói là người Việt bận rộn hơn rất nhiều. Ra đường ai cũng vội vàng và hình như người nào cũng thấy là mình bận bịu và vội hơn kẻ khác.

Ai cũng thấy mình phải được ưu tiên

Người nước ngoài khi ghé thăm Việt Nam, nếu không ở lại lâu hay tìm hiểu kỹ một chút chắc sẽ nghĩ với những con người vội vã và nhiệt tình đi lại trên các con phố đông đúc kia, giấc mơ thành một con rồng châu Á của nước Việt chắc sẽ sớm thành hiện thực.

Nếu xét về các rủi ro có thể gặp phải so với thời gian tiết kiệm được nhờ vượt đèn đỏ thì có thể khẳng định giá trị tuyệt đối trên một đơn vị thời gian của người Việt thuộc diện cao nhất thế giới. Ảnh: VTC

Nhìn ra các nước láng giềng trong cộng đồng ASEAN, có thể nói là người Việt bận rộn hơn rất nhiều. Ra đường ai cũng vội vàng và thấy mình bận bịu hơn kẻ khác nên ai cũng muốn chiếm thế thượng phong trong các điểm nút giao thông. Không phải thời chiến nhưng ai cũng luôn trong trạng thái xông lên phía trước. Nếu bạn chậm trễ một chút mà chưa kịp di chuyển khi đèn xanh xuất hiện thì hàng chục tiếng còi sẽ vang lên để nhắc bạn rằng thời gian quan trọng như thế nào và rằng bạn đang lãng phí "vàng bạc" của chính mình cũng như của nhiều người khác.

Nhiều người không chỉ vội vã khi ra đường mà còn tất bật ở tất cả những nơi, những sự kiện có đông người tham gia. Vậy là chen lấn, xô đẩy, cướp giật (nhất là trong các lễ hội đầu xuân). Khi đó ai cũng thấy là mình quan trọng hơn, đáng được ưu tiên hơn do mình đang vội hơn người khác.

Ở các TP lớn, sẽ không lấy gì làm lạ khi một cô gái trẻ hay một chàng thanh niên thản nhiên cắt ngang một dòng người đang xếp hàng hay đề nghị người đứng trước cho mình làm thủ tục trước vì ”tôi đang rất vội” trong khi chẳng quan tâm người được đề nghị kia có vội như mình không!

Nơi công cộng thì ai nấy vội vã như vậy, song khi kết thúc hành trình thì mọi người có hồ hởi và khẩn trương bắt tay ngay vào công việc không?

Buổi sáng, đa phần vội vã phóng xe đến công sở để chậm rãi ăn sáng, nhâm nhi trà đá, café ngay cổng cơ quan trước khi đun nước, pha trà và tán gẫu tại nơi làm việc.

Chiều về, khi hòa vào dòng người giao thông, họ thay nhau bấm còi inh ỏi để vượt lên trước. Có rất nhiều người ăn vận lịch sự nhưng sẵn sàng vượt đèn đỏ nếu vắng bóng CSGT. Khi thấy họ tất bật trên đường hẳn nhiều người phải thốt lên rằng: “có lẽ đây là một người cha thương con, một người chồng yêu vợ và một người đàn ông có trách nhiệm đang vội vã về với gia đình!”.

Trên thực tế điểm đến của nhiều người đang vội vã phóng xe kia lại là những quán bia nơi họ có thể ngồi lỳ hàng mấy tiếng đồng hồ cùng những bầu tâm sự không bao giờ cạn(!)

Vì 'đi chậm thì mất miếng'?

Có thể ai đó thấy chuyện này là bình thường và “thường ngày ở huyện”, nhưng nếu nhìn nhận nó với một lăng kính khác – hiệu suất lao động thì đây lại là một điểm yếu chết người của chúng ta.

Tại sao? Bởi vì chúng ta đang làm ngược và đi ngược lại những gì được cho là nguyên tắc của Quản trị nhân lực. Trong giao thông cần phải từ tốn thì chúng ta lại vội vã, trong khi đó nơi công sở cần phải làm việc hăng say thì chúng ta lại cứ đủng đỉnh. Dân ta cũng dành quá nhiều thời gian cho các cuộc nhậu vốn gây lãng phí và ảnh hưởng tiêu cực cả về thể chất lẫn tinh thần!

Nguyên nhân thực sự có rất nhiều, từ vấn đề thế chế, giáo dục cho đến văn hóa, tất cả cộng hưởng để tạo nên một xã hội ồn ào, vội vã với hiệu suất lao động tương đối thấp – nếu không muốn nói là quá thấp.

Về góc độ văn hóa, nhiều ý kiến cho rằng chuyện người Việt luôn vội vã có nguồn gốc từ quá khứ nghèo khó của đa phần dân chúng. Khi đại bộ phận người dân còn sinh sống chủ yếu dựa vào nông nghiệp – vốn rất bấp bênh do phụ thuộc vào thời tiết và thiên nhiên, thì chuyện thiếu thốn lương thực trong giai đoạn từng được gọi là “tháng 3 ngày 8” (giáp hạt) có lẽ thường xuyên xảy ra, đặc biệt là tại các cộng đồng Miền Bắc và Miền Trung nơi thiên nhiên khắc nghiệt hơn.

Thiếu thốn lâu ngày đã tạo nên một tâm lý trong các thành viên cộng đồng, đó là luôn có cảm giác bấp bênh và lo lắng cho tương lai. Do không được dư giả lắm nên mỗi khi có các hoạt động cộng đồng, thường xảy ra hiện tượng hàng hóa không đủ chia cho tất cả. Ví dụ khi hội làng thì con lợn quá bé lại gầy; sân đình làng quá nhỏ khiến mọi người phải chen chúc.

Thiếu thốn về nhiều mặt trong đời sống xã hội đã khiến cho mọi người luôn cần phải khẩn trương nếu không muốn thiệt thòi. Muốn xem hát chèo thì phải vội vàng đi sớm kẻo sẽ hết chỗ; muốn có cân thịt ngon thì cần phải dậy từ mờ sáng.

Khi Hà Nội còn thưa dân, phương tiện giao thông ít thì hầu hết cư dân nơi đây luôn sống khoan thai, chậm rãi và không quá lo lắng. Ngày nay xe cộ đã nhiều lên bội phần nhưng đường xá vẫn chẳng mở mang là bao nên dân chúng bỗng trở nên vội vã vì nỗi sợ “thiếu thốn”.

Buổi sáng cuối tuần, ta có thể bắt gặp tại những quán café đông đúc (có vị trí thoáng, đẹp) nhiều người trong bộ dạng thư thái đang đọc báo và nhâm nhi ly café. Nhìn sự chậm rãi và đủng đỉnh của họ khi ngồi đợi những giọt café tí tách rơi, ít ai biết rằng họ vừa trải qua một hành trình vất vả, và phải phóng nhanh vượt ẩu hòng đến sớm để có được một chỗ ngồi ưa thích tại đây!

Chuyện phải vội vã di chuyển, không chịu nhường nhịn, thậm chí ganh đua của nhiều người sẽ không cần bàn nếu như họ phải làm vậy do sức ép công việc hoặc vì một mục tiêu lớn lao ích nước lợi nhà. Rất tiếc là phần lớn trong chúng ta ganh đua và không nhường nhịn nhau khi tham gia giao thông chỉ vì để nhanh chóng được thưởng thức một tô phở ngon với chỗ ngồi chật chội hay một ly café ở một góc phố yên tĩnh. Như vậy chúng ta chỉ thực sự vội vã khi phải hoặc cho rằng mình đang ganh đua với ai đó và nếu mình không nhanh thì chắc sẽ bị thiệt thòi.

Tư tưởng sợ thiếu, sợ hết phần này nếu như được vận dụng vào công việc để giúp chúng ta khẩn trương hơn trong thế giới đang cạnh tranh mạnh mẽ ngày hôm nay thì quả là hay biết mấy! Nếu cái sự ganh đua này mà mang ra thi thố ở tầm quốc tế thì có lẽ vị thế của nước Việt đã khác lắm rồi.

Tiếc là đa phần người Việt chỉ thích ganh đua trong một phạm vi hẹp, cụ thể là ở cấp độ làng, xã hoặc cấp độ tương đương, nơi họ chứng tỏ được vị thế và cái tôi của mình đối với những người xung quanh – phần lớn là biết nhau, thế là đủ. Đây có thể xem là một nguyên nhân khiến cho nhiều thứ ở xứ ta luôn khác hoặc ngược với thế giới.

Trần Văn Tuấn
Theo Tuần Việt Nam

Tự do và cực đoan: Đâu là giới hạn?

Dù ai đúng, ai sai thì sự kiện đau thương này cũng đã xảy ra và có vẻ như chưa dừng lại. Tội ác này không hẳn xuất phát từ các khác biệt tín ngưỡng, văn hóa hay chưa hiểu đủ về nhau mà chính là từ sự nghi kị, lòng ích kỷ, không muốn chấp nhận các khác biệt của nhau và trên hết là sự cực đoan từ cả hai phía.

LTS:Ngày 19/1, khoảng 800.000 người tại Chechnya, Nga đã xuống đường biểu tình phản đối tranh bìa số mới nhất có hình tiên tri Muhammad của tờ Charlie Hebdo. Cùng ngày, Hiệp hội SV Hồi giáo Iran cũng tổ chức biểu tình trước Đại sứ quán Pháp ở thủ đô Tehran. Nhiều người lên án đợt tấn công khiến 12 người thiệt mạng vừa qua, nhưng cũng chỉ trích việc báo này tiếp tục đăng biếm họa về tiên tri Muhammad là “lạm dụng tự do ngôn luận”. Câu chuyện về ranh giới giữa tự do và cực đoan, giữa dân chủ và tự do ngôn luận tiếp tục nóng trong những ngày qua. Xin giới thiệu thêm góc nhìn dưới đây để bạn đọc tham khảo.

Biểu đạt sự tha thứ

Khi Internet và Tự do thương mại cùng tiến trình Toàn cầu hóa khiến chúng ta cảm thấy Nhân loại đang nhích gần nhau thì sự kiện một nhóm Hồi giáo (được xem là cực đoan) tấn công báo Charlie Hebdo làm chết người và các hệ lụy đang diễn ra khiến nhiều người hiểu rằng thế giới ngày hôm nay vẫn còn nhiều khác biệt không dễ xóa nhòa.

“Tự do ngôn luận” hay “Tự do biểu đạt” là một trong những Quyền Con Người cơ bản nhất, vốn được thừa nhận và bảo vệ bằng Hiến Pháp của các Thể chế Dân chủ và Công ước Quốc tế. Dù vậy, Tự do ngôn luận không phải là một quyền tuyệt đối bởi sự giới hạn của quyền này luôn gây tranh cãi và có thể được hiểu theo nhiều cách.

Trong khi nhiều người luôn đòi hỏi các Thể chế chính trị cần tôn trọng và đảm bảo Quyền được tự do biểu đạt theo hướng không hạn chế và nếu bất kỳ sự cấm đoán một bài viết hay một bức tranh biếm họa nào đó đều bị coi là vi phạm Quyền này, thì nhiều người khác lại muốn nhà nước đảm bảo rằng Tự do ngôn luận không nên vượt quá một ranh giới nào đó để không gây ảnh hưởng tiêu cực đến các Quyền cơ bản khác, đặc biệt là “Tự do Tôn giáo, Tín ngưỡng”.

Sức mạnh của Tự do ngôn luận có thể là một công cụ hữu ích giúp xóa nhòa bớt các khác biệt giữa các nền văn hóa, các thể chế, các Quốc gia và các Tôn giáo, để mọi người hiểu về nhau nhiều hơn – khi đó sự chỉ trích, châm biếm sẽ ít dần và tinh thần cực đoạn sẽ không có chỗ đứng.

Giống như Tự do Ngôn Luận, Tự do Tôn giáo cũng được thừa nhận và bảo vệ rộng rãi bởi các Chính thể Quốc gia và các công ước Quốc Tế. Song không có quy định nào xác định nội dung và phạm vi của sự tự do này.

Một người có thể theo hay không theo một tôn giáo hay tín ngưỡng nào đó. Rất khó quy định rằng khi nào và như thế nào một cá nhân, cộng đồng hay một tôn giáo bị xúc phạm mà những điều này được điều chỉnh trong từng hoàn cảnh.

Do sự đụng độ giữa hai Quyền này là khó tránh khỏi nên các nước có biện pháp khác nhau (tùy bối cảnh xã hội) để hạn chế xung đột. Trong khi tại Hoa Kỳ, Tự do ngôn luận gần như bất khả xâm phạm, chỉ bị giới hạn trong trường hợp ảnh hưởng đến An ninh Quốc gia, nguy cơ xung đột cao thì một số nước lại quy định chặt chẽ để sự tự do này không xâm phạm đến nhân phẩm và Đức tin của cá nhân và cộng đồng tôn giáo, tín ngưỡng. Hoặc cố gắng dung hòa.

Sự kiện Charlie Hebdo cho thấy tuy hầu hết Quốc gia đều công nhận và đảm bảo hai Quyền này nhưng mức độ và phạm vi mỗi quyền được điều chỉnh phù hợp để giảm thiểu xung đột. Với Phương Tây, những ai sùng tín quá mức vào Tôn giáo và không chấp nhận các chỉ trích, phê phán với Tôn giáo của họ sẽ được coi là ‘cực đoan”. Trong khi ở xã hội Hồi giáo, sự tự do quá mức trong biểu đạt, chế giễu Đấng Tiên Tri của họ sẽ được coi là phỉ báng, không thể tha thứ.

Sự khác biệt này nhiều lúc khiến cho một số tín đồ coi Quyền tự do biểu đạt trong các xã hội dân chủ chính là kẻ thù. Trong khi những người cổ xúy cho tính bất khả xâm phạm của Quyền này lại cho rằng nỗ lực của họ đang bị những kẻ cuồng tín, cực đoan xâm phạm và vì dân chủ, tự do, họ sẽ không dừng lại mà tiếp tục chiến đấu vì Quyền tự do biểu đạt mà mình theo đuổi.

Dù ai đúng, ai sai thì sự kiện đau thương này cũng đã xảy ra và có vẻ chưa dừng lại. Tội ác này không hẳn xuất phát từ khác biệt tín ngưỡng, văn hóa hay chưa hiểu đủ về nhau mà chính từ sự nghi kị, lòng ích kỷ, không muốn chấp nhận các khác biệt của nhau và trên hết là sự cực đoan.

Như phát biểu của Giáo Hoàng Francis “Tự do ngôn luận cũng có giới hạn nhất là khi nó xúc phạm các đức tin của người khác” và “…Tự do ngôn luận cần được thực hành mà không tạo ra sự xúc phạm”.

Sự kiện này còn cho thấy, biểu đạt những gì chúng ta nghĩ hay mong muốn tuy là “Quyền” cơ bản nhưng nó chỉ có thể mang lại tốt đẹp cho bản thân và xã hội khi diễn ra trong mối quan hệ hài hòa với các Quyền khác, song song với tôn trọng Nhân phẩm, Đức tin và giá trị của các cá nhân và cộng đồng khác.

Các Tôn giáo đều dạy con người hướng thiện và mong tạo dựng một xã hội tốt đẹp, bác ái hơn. Cách thực hành có thể khác nhau, nhưng về cơ bản không có Tôn giáo nào cổ súy cho giết chóc mà phần lớn đề cao sư tha thứ. Chỉ những ai cực đoan, mạo nhận và không hiểu được sự cao thâm của Đấng Tiên Tri hoặc cố tình không hiểu vì một mục đích xấu xa nào đó mới giết người để trả thù nhân danh Ngài. Tuy chỉ là thiểu số nhưng ảnh hưởng đến hình ảnh cả cộng đồng.

Sự đối nghịch với Phương Tây và tinh thần cực đoan vẫn sẽ còn một khi tình trạng đói nghèo và những bất công chưa chấm dứt. Tự do biểu đạt sẽ thật sự có ý nghĩa nếu được dùng để Thế giới hiểu rõ hơn về tình trạng và căn nguyên nghèo khó của những cộng đồng này. Lòng hận thù sẽ hết một khi đói nghèo chấm dứt và thể chế văn minh xuất hiện.

Chúa Jesus trước khi chết đã cầu xin Thượng Đế tha thứ cho những người lính hành quyết Ngài vì họ không biết việc họ làm là sai. Đức Chúa của bất kỳ Tôn giáo nào cũng sẽ tha thứ cho những ai nhạo báng hoặc châm biếm Đạo của mình vì lý do họ chưa hiểu rõ. Tha thứ mới là phương cách tốt nhất để giải quyết các mâu thuẫn và xung đột giữa các Tôn giáo và giữa các nền văn minh.

Sức mạnh của Tự do ngôn luận có thể là một công cụ hữu ích giúp xóa nhòa khác biệt giữa các nền văn hóa, các thể chế, các Quốc gia và các Tôn giáo, để mọi người hiểu về nhau nhiều hơn. Khi đó sự chỉ trích, châm biếm sẽ ít dần và tinh thần cực đoạn sẽ không có chỗ đứng.

Trần Văn Tuấn
Theo Viẹtnamnet

Khách nước ngoài: Người Việt thông minh, nhưng...

Một đồng nghiệp người nước ngoài của tôi có lần chia sẻ: “Người Việt Nam các bạn thông minh, nhưng dễ hài lòng, đơn giản trong cách nghĩ và không dám dấn thân trừ khi hoàn cảnh bắt buộc”.

Người Việt đơn giản

Một đồng nghiệp người nước ngoài của tôi có lần chia sẻ: “Người Việt Nam các bạn thông minh, nhưng dễ hài lòng, đơn giản trong cách nghĩ và không dám dấn thân trừ khi hoàn cảnh bắt buộc”. Miệng nói cảm ơn, nhưng lòng thấy trĩu nặng vì tôi vẫn biết cái nhận xét kia không có gì là mới, chẳng qua chúng ta không đối diện với nó một cách nghiêm túc và cầu thị mà thôi(!)

Tìm về nguồn cội thông qua văn hóa dân gian, có thể dễ thấy các truyền thuyết dân gian của người Việt tuy ít nhiều ẩn chứa triết lý sống của tổ tiên, nhưng tình tiết có phần đơn giản và ít góc cạnh. Công cuộc chinh phục và khai phá vùng đồng bằng Châu thổ sông Hồng trong hàng ngàn năm của các Vua Hùng đã được khái quát thông qua ba Nam Thần trong số “Tứ bất tử” của người Việt: Sơn Tinh đại diện cho kỹ năng phòng chống thiên tai và chinh phục thiên nhiên; Thánh Gióng biểu trưng của sự nghiệp giữ nước, chống lại ngoại bang xâm lấn; và Chử Đồng Tử là hình ảnh mong đợi của người Việt cổ cho một cuộc sống bình đẳng, hiếu đễ và sung túc.

Triết lý là thế, nhưng đi vào cụ thể, chúng ta thấy được những gì?

Trong truyền thuyết Sơn Tinh – Thủy Tinh, khi Vua Hùng đưa ra các điều kiện về sính lễ thì chắc hẳn những thứ đó phải rất quý hiếm, tuy nhiên không thấy nói đến việc Sơn Tinh phải vất vả thế nào để có được sính lễ – cứ như là chúng đã có sẵn trong vườn nhà vậy. Chính điều này đã làm cho một số người thời sau cho rằng, cách nghĩ đơn giản và thiếu chiều sâu đã làm cho các truyền thuyết kém hẳn độ ly kỳ và hấp dẫn (cứ như là Tiền Nhân sợ con cháu không nhớ nổi để truyền khẩu lại vậy.

Thánh Gióng, trong truyền thuyết khi ra trận, ngài mới hơn 3 tuổi. Cho dù Tiền Nhân đã cho Ngài khả năng thần thánh nhưng câu hỏi ở đây là làm thế nào mà Nhà Vua và triều thần có thể giao phó và đầu tư (làm ngựa, nón, roi sắt) cho một cậu bé lên ba khi chỉ mới nghe cậu nói. Phải chăng nó phản ánh cách nghĩ đơn giản và có phần quá dễ dãi của người Việt cổ.

Chử Đạo Tổ có thể nói đi trước các nền văn hóa khác về chữ “hiếu” khi chôn cha mình với chiếc khố duy nhất đề phải ở trần. Tuy nhiên việc Ngài lấy được Tiên Dung công chúa, sống với nhau hạnh phúc và quá trình tu đạo thành tiên quá đơn giản khiến người đời sau ngờ rằng nội dung của nó phần nhiều là ước mong về một cuộc sống phồn thịnh và bình đẳng.

Như vậy sự đơn giản trong suy nghĩ và đơn giản hóa những thành công – nên không cần phải cố gắng nỗ lực nhiều, nó đã được phần nào mã hóa trong gien mỗi người Việt?

Nặng nề tư duy định cư

Người Việt Nam các bạn thông minh, nhưng dễ hài lòng, đơn giản trong cách nghĩ và không dám dấn thân trừ khi hoàn cảnh bắt buộc”

Trong lịch sử nhiều ngàn năm sinh sống nơi vùng châu thổ, do sông ngòi nhiều, đường bộ kém phát triển, người Việt bị hạn chế về không gian sống và đi lại, dần dần tạo nên văn hóa quần cư theo làng xã – ở đó phần lớn mọi gắn liền cuộc đời của họ và không đi đâu xa nếu không phái bắt buộc (đi lính, đi phu) hoặc công danh thấy rõ (nhậm chức, làm quan).

Lối sống quần cư với sinh kế chính là lúa nước cùng nhiều rủi ro từ thiên tai và thời tiết bất ổn, đã dần dần định hình nên một dạng tính cách, đó là không mạo hiểm để thử hay đầu tư cho những cái mới vì không kiểm soát được rủi ro và từ đó dễ hài lòng với những thứ có được – dù nhỏ nhoi.

Cũng bởi dễ hài lòng với cuộc sống đơn giản và ít biến động nên người Việt ngày xưa ít mạo hiểm nếu không phải bắt buộc. Đặc biệt nếu ai đó thành công nơi đất khách thì họ ít chịu bám trụ để phát triển mà nếu có cơ hội là họ “hồi hương” để an hưởng cuộc sống chốn “cố hương”. Tâm lý này gây ảnh hưởng bất lợi cho những ai bị xem là “ngụ cư” bởi vì họ được coi như chỉ trú tạm và trước sau gì họ cũng trở về quê hương bản quán, khiến họ không được đối xử công bằng như với người bản địa.

Tính cách này không chỉ có ở dân thường mà còn ảnh hưởng đến cả giai cấp thống trị thời phong kiến. Điển hình là Chúa Tiên Nguyễn Hoàng khi Ngài vào trấn ải vùng Thuận Hóa vào năm 1558.

Tuy đã gây dựng được ít nhiều thành tựu nhưng tính hướng cố hương lớn đến nỗi khi Trịnh Tùng kiểm soát Thăng Long từ tay Nhà Mạc, Nguyễn Hoàng đã trở về Bắc để giúp cháu mình khôi phục nhà Lê vào năm 1593 và chỉ quyết tâm lập nghiệp ở phương Nam khi nhìn thấy mối nguy và dong buồm trở lại Thuận Hóa 7 năm sau đó.

Nói như vậy không có nghĩa đổ lỗi cho Tiền Nhân, cho quá khứ, bởi hoàn cảnh sống và sinh kế - các yếu tố then chốt tạo nên các đặc tính văn hóa của một tộc người ngày nay đã khác xa. Các điều kiện về giao thông và cơ sở hạ tầng tiến bộ đã giúp chúng ta không còn biệt lập như trong quá khứ. Giao lưu thương mại và giáo dục đào tạo đã tạo cơ hội cho người Việt giao lưu với nhiều nền văn hóa khác nhau để học hỏi và tiếp thu cái hay, cái đẹp nhằm bổ sung những thứ còn thiếu.

Nhìn thẳng vào vấn đề và chấp nhận sự thật có thể giúp gạn đục khơi trong, phát huy những đức tính tốt đẹp và dần loại bỏ nhân tố bất lợi hay đã bị lỗi thời, đồng thời học hỏi những cái hay, cái đẹp từ các nền văn hóa khác để cùng dựng xây một xã hội văn minh và tiến bộ. Một khi đã xác định rõ ràng rằng đây thực sự là các hạn chế đang kìm hãm xã hội thì cần phải có sự vận động để thay đổi, từ cá nhân đến xã hội.

Nhiều người trong chúng ta rất dễ dãi với bản thân, nhưng lại khắt khe với người khác. Việc nên làm là loại bỏ các “Quy chuẩn kép” ra khỏi đời sống xã hội. Chúng ta cần khắt khe hơn trong mỗi công đoạn của bánh xe quản lý để đảm bảo mọi thứ được vận hành theo đúng quy chuẩn và mục tiêu đề ra.

Một khi dễ dàng hài lòng với những thành tựu nhỏ sẽ khiến nhiều thứ lớn lao bị che khuất mà không thể tìm lại được. Tựu chung lại hãy tuân theo nguyên tắc mà tiền Nhân đã dạy “Cái gì mình không muốn thì đừng làm cho người khác”.

Trên hết quy luật của Tạo hóa chính là đổi mới để thích nghi và tồn tại. Sẽ không ai ngồi lại để chờ chúng ta để cùng nhau song hành trong thế giới ngày hôm nay. Thay đổi nhanh quá có thể làm xáo trộn xã hội, nhưng nếu chậm quá sẽ khiến chúng ta mất đi nhiều cơ hội để bứt phá. Cơ bản là cần trang bị cho mình một tinh thần khai phóng, không ngại đổi mới nếu chúng đem lại các giá trị tốt đẹp.

Trần Văn Tuấn
Theo Vietnamnet

Tại sao người Việt không thể ngồi cùng nhau

Con chim Flappy đã khiến cho một thanh niên người Việt trở nên nổi tiếng và giàu có. Tuy nhiên để trở thành một ông “Flappy Corps” giống như Bill Gate đã làm được cho Microsoft hay Mark Zuckerberg đã làm cho Facebook của ngày hôm nay thì một mình Nguyễn Hà Đông là không thể.

Trong đám cưới con trai một đồng nghiệp vừa rồi, tôi gặp lại rất nhiều đồng nghiệp và người quen cũ. Sau bao năm không gặp, dù nhiều người mà tôi đã từng rất ngưỡng mộ về chuyên môn một thời, nay đã về hưu, nhưng khi bàn đến công việc, tôi vẫn cảm nhận được rất rõ là họ vẫn như xưa – không phục và không công nhận các thế mạnh của nhau!

Họ không phục nhau không hẳn là vì đố kị, cũng không hẳn là vì họ không biết đủ về nhau sau bao năm cùng chinh chiến trong nghề. Tôi đã nhiều lần tự hỏi phải chăng là vì cái tôi của mỗi người quá lớn? Hay họ theo các trường phái khoa học khác nhau? Hay bởi vì họ từng được đào tạo ở những môi trường khác nhau?

Choáng ngợp bởi nền văn hóa khác

Con chim Flappy đã giúp Nguyễn Hà Đông trở nên nổi tiếng và giàu có.

Văn hóa có thể được truyền tải và ảnh hưởng đến cộng đồng khác thông qua nhiều con đường khác nhau, bao gồm (i) xâm lược, cai trị; (ii) Tôn giáo (truyền đạo); (iii) du lịch, thương mại; và (iv) giao lưu, học tập. Ngoài TQ và Pháp do các vấn đề đặc thù về lịch sử ra thì trong thời kỳ hiện đại, có thể nói văn hóa (và kể cả ý thức hệ chính trị) của các nước khác ảnh hưởng đến Việt Nam do một phần đóng góp không nhỏ của các thế hệ nhân sĩ, trí thức người Việt từng được đào tạo ở nước ngoài.

Thường thì sau quãng thời gian sống và học tập nơi nước bạn, mỗi người dù ít hay nhiều cũng đều bị ảnh hưởng (theo hướng tích cực) bởi nền văn hóa và kể cả môi trường thể chế của nước đó. Về cơ bản thì đây có thể được xem là các nhân tố tích cực giúp chúng ta có cái nhìn đa dạng và so sánh để qua đó gạn lọc những cái hay, cái văn minh từ các nền văn hóa khác làm phong phú thêm văn hóa người Việt.

Vấn đề nằm ở chỗ người Việt hình như rất dễ bị choáng ngợp bởi những cái hay, cái ưu việt của những nước mà mình du học. Người học ở Nhật thì tôn sùng và ca ngợi “tinh thần Võ sĩ đạo” của người Nhật. Người học ở Mỹ thì đề cao và thán phục tinh thần khai phóng cũng như tính thực dụng của văn hóa Mỹ. Người ở Đức về luôn ngợi ca tính kỷ luật, tinh thần thép và tư duy triết học sâu sắc của dân tộc German, trong khi những ai có điều kiện ăn màn thầu và học chữ Hán thì luôn cổ súy cho văn hóa ngàn năm của Trung Hoa.

Khi trở về, đúng như mong đợi (được xem là sâu xa) của nước đã đào tạo mình, những trí thức Việt, bên cạnh công việc về chuyên môn vẫn vô tình hay hữu ý, công khai hay âm thầm giúp truyền bá hình ảnh và một phần văn hóa của đất nước họ từng mang ơn.

Sẽ không có gì để nói nếu như câu chuyện chỉ dừng lại ở đây. Vấn đề là rất nhiều người có xu hướng tôn sùng (có thể trong vô thức) những cái hay của đất nước đào tạo họ và sử dụng như là quy chuẩn để đánh giá các giá trị hay văn hóa của các nước khác (thường là những người học ở Âu, Mỹ). Đối với họ, đấy chính là những thứ mà mọi người Việt cần hướng tới, bởi vì đây là quy chuẩn, là tương lại của chúng ta, là khoa học, là tân tiến và là “miễn bàn”(!),v,v.

Đối với những ai được học ở những nước được cho là kém văn mình hơn, nghèo hơn hay lạc hậu hơn, có thể họ sẽ cảm thấy bị mặc cảm đôi chút. Dù sao thì xét về tương đối, đất nước mà họ từng học cũng có khối thứ cái hay ho hơn – những thứ mà người Âu, người Mỹ có nằm mơ cũng không có được. Điều này sẽ tạo nên hiệu ứng phản vệ trong từng cá nhân khiến cho họ cảnh giác, dè chừng và không hợp tác với những ai được biết là từng học tại những nước tiên tiến hơn. Đây có lẽ là một trong những nguyên nhân khiến cho sự đoàn kết, hợp tác và làm việc theo nhóm của nhiều trí thức Việt bị hạn chế như hiện nay.

Con chim Flappy đã giúp một thanh niên người Việt trở nên nổi tiếng và giàu có. Tuy nhiên để có thể trở thành một ông “Flappy Corps” giống như Bill Gate đã làm được cho Microsoft hay Mark Zuckerberg đã làm cho Facebook của ngày hôm nay thì một mình Nguyễn Hà Đông là không thể.

Vai trò của cá nhân trong sáng tạo và ý tưởng là không thể phủ nhận, tuy nhiên để hiện thực hóa ý tưởng và giúp chúng lớn mạnh, cần sức mạnh của tập thể, trong đó mỗi người ngoài làm tốt công việc của mình thì còn phải biết hợp tác và kết nối với nhiều người khác. Phải chăng chúng ta đang rất yếu ở khâu này – tính kết nối và tình thần sẵn sàng hợp tác, mà nguyên nhân một phần quan trong nằm ở những người có ít nhiều ảnh hưởng tại mỗi công đoạn – vốn thường được đào tạo ở nước ngoài(!).

Gấp rút thay đổi

Bài học từ lịch sử và các vấn đề đang diễn ra cho thấy có rất nhiều thứ cần phải gấp rút thay đối để đáp ứng các yêu cầu của thời đại mới – Toàn cầu hóa, khi không ai có thể sống một mình. Để sức mạnh Việt không chỉ được ngợi ca trong chiến trận, thì tình thần cầu thị, chấp nhận các khác biệt của nhau để cùng nhau hợp tác và phát triển là vô cùng quan trọng.

Mỗi người vẫn có thể giữ cho riêng mình, sự kính phục và tình yêu với đất nước đã cho mình tương lai, nhưng quan trọng hơn cả chúng ta vẫn là người Việt Nam, là con Lạc, cháu Hồng và bên cạnh trách nhiệm mang tính tự nguyện với đất nước mà mình từng du học, thì trách nhiệm với dân tộc và đất nước mình vẫn quan trọng hơn tất thảy.

Học ở đâu, cái gì có thể chỉ là thứ yếu nếu chúng ta không thể cùng nhau phát huy những cái hay, cái ưu việt mà mình học được từ nước ngoài để phục vụ gia đình và phụng sự đất nước. Sẽ mất mát một nguồn lực chất xám đáng kể nếu như vẫn không thể kết nối trí tuệ của một bộ phận không nhỏ những người được đào tạo bài bản từ nước ngoài như hiện nay.

Trong khi chờ đợi những thay đổi có thể đến trong nay mai từ các chính sách của Nhà nước, mỗi người hãy tự làm mới mình bằng cách kết nối với nhau nhiều hơn, hợp tác cùng nhau để cho ra đời nhiều hơn các sản phẩm kết tinh trí tuệ đoàn kết Việt.

Chúng ta sẽ làm được và thay đổi được thực trạng và hình ảnh đất nước ngày mai nếu chịu thay đổi tư duy từ hôm nay. Hãy nhìn ra xung quanh để tạo cho mình tinh thần cởi mở, có cái nhìn đa chiều cho cùng một vấn đề và đôi lúc chấp nhận thiệt thòi vì đại cục của quốc gia.

Trần Văn Tuấn
Theo Vietnamnet

"Tôi không sợ thiếu binh mà chỉ sợ lòng dân không theo"

Về cơ bản, chúng ta đều đồng ý với nhau rằng, Dân tộc Việt Nam luôn là một khối đại đoàn kết, đặc biệt khi đất nước lâm nguy, bị ngoại bang xâm lấn. Tinh thần đoàn kết và sẵn sàng hy sinh vì nước đó thấm đẫm trong dòng máu của mỗi người Việt. Tuy nhiên không phải ai cũng có thể tập hợp và huy động sức mạnh đó từ nhân dân để đánh đuổi kẻ thù, giành lại giang sơn.

Ảnh: Quân Nguyên Mông ba lần thất bại ở Việt Nam (nguồn: internet)

Nhìn lại lịch sử

Lịch sử Việt Nam thời độc lập ghi nhận một số bài học đau thương khi Nhà cầm quyền thất bại trong việc huy động và phát huy tinh thần yêu nước của nhân dân và kết cục là nước mất nhà tan. Sự kiện nổi bật thứ nhất là vào thời Nhà Hồ, khi Hồ Quý Ly có trong tay tới 40 vạn binh (một con số rất lớn thời bấy giờ), nhưng đúng như nhận định của Hồ Hán Thương là “tôi không sợ thiếu binh mà chỉ sợ lòng dân không theo”, Nhà Hồ đã nhanh chóng thất bại trước ngoại bang dẫn đến một hậu quả có thể nói là đau thương bậc nhất trong lịch sử Đại Việt kể từ năm 938, đó chính là bị Nhà Minh cai trị trong 20 năm (1407 – 1427) và tất cả những gì tinh túy của văn hóa Đại Việt đều bị người Minh phá hết hoặc cướp mang về TQ – trong đó có các nghệ nhân làng gốm Chu Đậu và Bí kíp làm súng Thần công của cha con Hồ Quý Ly.

Sự kiện nổi bật thứ hai, đó là thời vua Tự Đức, Nhà Nguyễn, hai lần thất bại dưới tay một lực lượng rất nhỏ của thực dân Pháp (năm 1873 và 1882). Cái chết của Tổng đốc Hoàng Diệu (năm 1882) dưới con mắt nhiều sử gia là sự hy sinh của một kẻ sĩ, anh hùng, chết vì không hoàn thành sứ mạng được Vua giao phó và không chịu nhục,v.v. Tuy nhiên xét trên những khía cạnh khác thì cái chết của ông ít nhiều phản ánh sự bất lực của Nhà cầm quyền thời bấy giờ trong bối cảnh lòng dân tan rã và mạnh ai nấy lo.

Sự sụp đổ đau thương do trong thời bình chính quyền đã để mất lòng dân vì lợi ích nhóm bị đẩy lên quá cao và đối với nhiều người thì thậm chí nó che lấp cả quyền lợi Quốc gia. Tầng lớp quý tộc, tập ấm - được hình thành từ con cháu, hậu duệ của những công thần lập Quốc và các Vương, Công sau này do được hưởng nhiều tài sản và quyền lực từ cha ông nên với những thứ sẵn có, họ không cần cố gắng lắm vẫn có thể giữ được vị thế và quyền uy của mình và sở hữu phần to nhất của chiếc bánh bổng lộc.

Nhóm thứ hai cũng là nhóm chiếm giữ một phần không nhỏ của chiếc bánh đó chính là tầng lớp Quan lại được bổ dụng và thăng tiến thông qua con đường khoa cử chính thống lẫn mua quan bán tước. Cùng với danh vọng và bổng lộc ngày càng tăng lên do vị thế mang lại, các giá trị của Trí, Tín, Nghĩa ngày càng giảm đi hoặc thậm chí mất hẳn trong tâm thức của nhiều Quan lại. Trong khi đó những hạn chế của Nho giáo như “bảo thủ” – ngại thay đổi; “bè cánh, phe phái”; “tôn ti, trật tự” một cách cứng nhắc và “háo danh” lại có điều kiện được nở rộ và có phần chiếm ưu thế.

Có thể nói sự tha hóa của bộ phận Quan lại khi thiếu đi các định chế giám sát, kiểm soát bởi các Quân Vương (yếu kém) và Luật pháp (lỏng lẻo) là bước khởi đầu cho một chu kỳ mới – sự suy thoái của Quốc gia. Đây chính là gốc rễ làm lòng dân ly tán dẫn đến việc nhân dân quay lưng lại vương triều khi đất nước lâm nguy.

Bài học cho hôm nay

Nhìn lại lịch sử và các chu kỳ thịnh, suy của đất nước ta cũng như khả năng tiềm ẩn và sức mạnh Việt, hẳn có đôi điều chúng ta cần suy ngẫm:

Thứ nhất, thực tế đã cho thấy không phải lúc nào nhân dân chúng ta cũng đều sẵn sàng đoàn kết lại và hy sinh khi đất nước lâm nguy. Sức mạnh của tình đoàn kết Việt chỉ có thể phát huy hiệu quả khi nó được tạo dựng liên tục, dựa vào niềm tin nơi thể chế và những thứ tốt đẹp hơn trong tương lai. Một khi dân chúng không còn niềm tin vào chính quyền nữa thì họ sẵn quay lưng lại bất chấp những mất mát có thể gây ra. Sự quay lưng này có thể xuất phát từ hai nguyên nhân đó là (i) Dân chúng không có niềm tin về khả năng chiến thắng hoặc (ii) “Tránh vỏ dưa lại gặp vỏ dừa” nên họ thờ ơ với thế sự.

Thứ hai, về lý thuyết, xã hội chúng ta ngày hôm nay không còn tồn tại cái được gọi là tầng lớp tập ấm hay Công hầu khanh tướng. Nhưng thay vào đó, vẫn tồn tại một hiện tượng mà dân gian gọi là 4C hay “Con Cháu Các Cụ”. Đội ngũ này, tuy không chính thức được thừa nhận giống như các Quý tộc tập ấm ngày xưa, nhưng về bản chất là giống nhau. Với các lợi thế về thông tin cùng các mối quan hệ cũng như sự ảnh hưởng của cha, ông đã giúp cho họ dễ dàng kiếm được những đơn hàng béo bở cùng lợi nhuận kếch xù và qua đó nắm giữ một phần lớn cái bánh của cải Quốc gia.

Thứ ba, một nền kinh tế mạnh cần phải được vận hành theo quy luật thị trường thuận theo lẽ tự nhiên hơn là can thiệp quá sâu từ phía Nhà nước. Chừng nào, Quan chức vẫn đóng vai trò lớn và gây ảnh hưởng quan trọng đối với các hoạt động kinh tế thì khi ấy nguy cơ về lộng hành và tham nhũng là khó tránh khỏi. Hiếm có nơi nào mà một công chức quèn cũng có thể gây khó cho người dân và doanh nghiệp như ở Việt Nam. Thiếu trách nhiệm giải trình và khung pháp lý mạnh, chặt chẽ chính là lý do để hiện tượng Quan chức có tâm lý coi người dân là “dân đen con đỏ” “bảo gì nghe vậy, nói gì làm nấy”.

Hơn hết thảy, một đất nước không thể hùng cường và tiến xa theo hướng bền vững nếu thiếu đi sự đoàn kết và chung tay của mọi tầng lớp. Nếu niềm tin tôn giáo, tín ngưỡng, hay luân lý giúp chúng ta hạn chế hay chế ngự các tham sân si trong mỗi con người theo xu hướng tự nguyện, thì tinh thần thượng tôn pháp luật chính là cái chúng ta đang rất cần để tạo dựng một xã hội trật tự theo hướng văn minh. Chỉ khi nào các chính sách được xây dựng và triển khai một cách minh bạch cùng một hệ thống vận hành xã hội của Nhà nước Pháp quyền thì khi ấy hiện tượng “đi trước đón đầu” của các tập ấm thời hiện đại mới có thể bị loại bỏ. Và khi đó mới mong một xã hội có công bằng, bình đẳng và tình thương yêu làm nền tảng để phát triển và chống chọi lại các mối đe dọa quốc gia.

Là người Việt Nam, dù ở đâu, làm gì, chúng ta vẫn có rất nhiều sứ mệnh chung cần chia sẻ ngay bây giờ và mãi mãi về sau. Đất nước chúng ta chỉ thực sự hùng cường khi lòng dân được củng cố. Đừng để lợi ích nhóm khiến cho lòng người bị ly tán, buông xuôi. Vận mệnh quốc gia không thể để bị trôi theo sự xô đẩy vì quyền lợi của những cá nhân hay sự chi phối của ngoại bang. Có như vậy, chúng ta mới tránh được các bài học đau thương trong lịch sử, và vun đắp cho một tương lai tốt hơn cho mỗi người.

Trần Văn Tuấn
Theo Diễn Ngôn

Sẽ ra sao nếu Đại tướng quân Hai Lúa vẫn ở VN?

Không xét về nền tảng hạ tầng kỹ thuật, chỉ xét riêng khía cạnh văn hóa thôi , cũng có thể thấy nhân loại đã có thể thiệt thòi nhiều nếu Edison được sinh ra ở Việt Nam!

Những thông tin về hai bố con "Đại tướng quân" hai lúa Trần Quốc Hải, làm tôi liên tưởng tới Thomas Edison và hơn 1000 phát minh được đăng ký bởi ông. Tại sao Edison có thể có và đăng ký một số lượng phát minh, sáng chế lớn đến vậy từ hàng trăm năm trước, trong khi cha con ông Hải lại phải sang tận Campuchia để phát huy khả năng của mình trong bối cảnh Việt Nam đang cần thúc đẩy năng lực sáng tạo của mọi công dân để góp phần chấn hưng đất nước?

Không xét về mặt thể chế, cơ chế - vốn còn đầy rẫy các bất cập và hạn chế trong việc khuyến khích, nâng đỡ các phát minh ở nước ta lâu nay; cũng không xét về nền tảng hạ tầng kỹ thuật, chỉ xét riêng khía cạnh văn hóa thôi, cũng có thể thấy nhân loại đã có thể thiệt thòi nhiều nếu Edison được sinh ra ở Việt Nam!

Cần thẳng thắn thừa nhận rằng bên cạnh những nét đẹp ngàn đời của mình, Văn hóa truyền thống của Việt Nam chúng ta cũng chứa đựng những yếu tố kìm hãm tính sáng tạo của con người.

Một tướng lĩnh Campuchia bên chiếc xe thiết giáp do cha con ông Hải chế tạo hoàn chỉnh. Ảnh: LĐO

Trước hết, do được bắt nguồn từ văn minh lúa nước, người Việt ngày trước có xu thế sống quần cư và lâu dài tại một nơi nhất định. Nếu không có bất trắc gì do chiến tranh hay thiên tai thì đa phần dân chúng chỉ sinh sống tại quê hương bản quán của mình chứ ít chịu đi xa nếu không bị bắt buộc. Câu nói "tha phương cầu thực" hay "sảy nhà ra thất nghiệp" phần nào nói lên tính cách này. Điều kiện sống ít thay đổi đã dần dần làm cho con người ta không phải đối mặt với nhiều thách thức mới và qua đó định hình tính cách "ngại" hay "lười" thay đổi hoặc không có nhu cầu tìm kiếm cái mới.

Đặc biệt kể từ khi Nho giáo được truyền bá và ngấm sâu vào văn hóa của người Việt đã góp phần tạo nên một xã hội Việt Nam ì ạch, ngại và chậm thay đổi, cũng như luôn bị "lỡ nhịp" khi cần đưa ra các quyết sách quan trong cho cộng đồng.

Trong một xã hội như vậy, sẽ rất khó cho ai đó muốn làm cái gì khác đi hay thay đổi, hoặc làm mới những thứ mà họ cho là không còn phù hợp. Đôi lúc những phát minh hay sáng tạo có thể chứng minh tại chỗ tính hợp lý và hiệu quả của nó, nhưng không dễ gì chúng được chấp nhận bởi vì không ai dám chịu trách nhiệm nếu nhỡ may những phát minh này tạo nên các xáo trộn trong xã hội.

Mải miết sống trong một xã hội với bao điều lệ ràng buộc cùng nhiều mất mát cũng như mất kết nối với quá khứ do chiến tranh gây ra, một ngày nhìn lại người Việt bỗng nhận ra rằng mình thực sự không có gì của riêng mình cả. Sống bên cạnh người Hán, chúng ta đã quen mượn các công cụ do họ phát minh để phục vụ đời sống và quản lý xã hội. Khi tiếp xúc với Phương Tây, chúng ta choáng ngợp với các thành tựu nhờ các phát minh, sáng chế của Tây mang lại. Việc được thừa hưởng các thành tựu này (tuy luôn đi sau) đã một lần nữa tạo nên một hệ quả, đó là "chúng ta chỉ cần học của Tây của Tàu đã là quá đủ rồi" và "dù có cố đến đâu, chúng ta cũng không thể quay lại từ đầu cũng như không thể vượt hay hơn họ được".

Tâm lý này, theo tôi có thể là một trong những nguyên nhân dẫn đến tính "sính ngoại" của phần đông người Việt. Một khi đã sính ngoại thì rõ ràng các yếu tố "nội" bị xem là thứ yếu và người ta sẽ sử dụng các "tiêu chí ngoại" để so sánh, đánh giá những gì mà người mình nghĩ ra, làm ra. Tác dụng phụ của việc này chính là chúng ta không tin hoặc không đánh giá cao khả năng của người mình, cộng đồng mình và bất cứ cái gì có "yếu tố Việt" đều có thể bị đặt câu hỏi cùng sự nghi ngờ về tính khả thi. Có thể nói vấn đề cốt lõi ở đây đó chính là chúng ta không tin là người mình có thể làm được những điều lớn lao và thái độ chấp nhận thân phận yếu kém của mình được thể hiện qua câu nói hóm hỉnh của GS. Hoàng Ngọc Hiến, "tại cái nước mình nó thế"!

Ngay từ nhỏ, mọi người đã được dạy dỗ phải nghe lời và đi theo những gì người lớn cho là đúng, là hợp lý. Xã hội Việt có rất ít không gian dành cho những ai nghĩ khác, làm khác. Tính phản vệ rất lớn tiềm ẩn trong mỗi cộng đồng sẽ nhanh chóng giết chết bất kỳ ý nghĩ hay hành động nào bị cho là "chơi trội" hay "trái khoáy". Việc "nể Tây" khiến ai nấy "không phục ta" đang tồn tại trong tâm lý của rất nhiều trí thức Việt ngày trước và cả đến tận hôm nay. Văn hóa "cây đa, cây đề" trong các lĩnh vực khoa học cũng phần nào hạn chế và kìm hãm niềm tin và các ươc mơ khoa học của nhiều người khi nghĩ rằng trước mặt họ đang có một bức tường thành khó vượt qua được.

Giả sử nếu tác giả của Flappy Bird thay vì phát hành game này trên Google Store mà đi thử nghiệm trong nước trước thì có thể trò chơi này đã chết yểu trước khi được thế giới biết đến. Sính ngoại cộng với sự đố kỵ chính là nguyên nhân gốc rễ của hiện tượng phổ biến trong xã hội ngày nay - đó là "bởi vì đó là các thành tựu của Tây của Tàu chứ không phải của anh, của chị nên tôi không chê bai hay có ý kiến gì; nhưng nếu nó là của Việt thì chắc phải có vấn đề ở đâu đó".

Cùng với sự thay đổi của hoàn cảnh sống, người Việt ngày hôm nay có nhiều mơ ước hơn, nhiều niềm tin và bản lĩnh hơn. Chúng ta không muốn mãi mãi chỉ dừng lại ở mức "thừa hưởng, tận dụng" công ghệ và phát minh của người khác.

Những người như ông Hòa chế tạo tàu ngầm ở Thái Bình, ông Hiển chế tạo máy bay ở Bình Dương cho thấy xã hội ngày nay đang thay đổi và người Việt không còn muốn luôn bị tụt hậu mãi ở phía sau nữa. Bài học về sự thành công của con chim Flappy có thể minh chứng một điều rằng không có gì là quá muộn hoặc không thể nếu chúng ta biết vận dụng đúng và hiệu quả sức mạnh nội tại của mình cộng với lòng khát khao và niềm tin chiến thắng.

Vị trí thứ hai của Hàn Quốc trên bảng xếp hạng chỉ số sáng tạo toàn cầu do tạp chí Bloomberg khảo sát năm 2014 có thể cho chúng ta đôi điều suy nghĩ. Về phần mình, tôi đoán rằng, tuy cùng nằm ở Châu Á, nhưng chắc xã hội của họ người dân cầu thị hơn, tin tưởng vào khả năng của nhau hơn và ở đó, vì đại cục, mỗi người được sử dụng, đánh giá đúng giá trị của họ hơn!

Trần Văn Tuấn
Theo Vietnamnet