‘Hãy trở thành sự thay đổi mà bạn muốn nhìn thấy trên thế giới này’- Gandhi

Mahatma Gandhi

(Phát biểu tại hội thảo UNESCO’s Vietnamese Youth Competence tổ chức ngày 8/8/2015 tại Sài Gòn)

Xin cảm ơn ban tổ chức đã dành cho tôi cơ hội thú vị này để chia sẻ với các bạn.

Chúng ta đang sống trong một giai đoạn kỳ lạ của lịch sử nhân loại. Toàn cầu hóa đã trở thành sự thực. Thế giới giờ đây được kết nối với nhau một cách gần như hoàn hảo. Một diễn biến đơn độc ở một quốc gia sẽ nhanh chóng ảnh hưởng đến cả thế giới rộng lớn. Cuộc khủng hoảng kinh tế ở Hoa Kỳ năm 2009 đã tạo ra một cơn địa chấn về tài chính trên toàn cầu. Năm 2014, bệnh dịch Ebola ban đầu bùng nổ ở Tây Phi chỉ cần vài tháng đã lan khắp thế giới. Thị trường chứng khoán Trung Quốc mới chỉ suy sụp vài tháng trở lại đây đã ngay lập tức đẩy Australia hay New Zealand, những quốc gia tưởng như chẳng mấy liên quan, vào khủng hoảng kinh tế.

Hàng loạt các thách thức lớn nhất hiện nay, bao gồm biến đổi khí hậu, dân số tăng, cạn kiệt tài nguyên, sức khỏe và bệnh dịch, hay hội tụ thông tin… là những vấn đề mang tính toàn cầu.

Nhìn xa hơn một chút vào tương lai, chỉ mới 3 tuần trước thôi, các nhà khoa học ở New York đã chế tạo thành công những robots có khả năng sơ khai về tự nhận thức. Một năm trước, lần đầu tiên trong lịch sử nhân loại, một trí tuệ nhân tạo (AI) đã vượt qua khảo nghiệm Turing (Turing Test). Với các bạn chưa biết Tuning Test là gì, nó là một khảo nghiệm để xác định xem một trí tuệ nhân tạo có thể giao tiếp với con người theo cách mà con người không thể nhận biết được nó là AI hay là người thật. Giờ đây, người ta bắt đầu bàn tán nhiều về thời điểm kỳ dị của công nghệ (technological singularity) sắp đến gần, một thời điểm mà tương lai của loài người trở nên khó đoán, thậm chí trở thành một giống loài “lạc hậu” và sớm bị tuyệt chủng vì máy móc.

Và đối với các fan của khoa học viễn tưởng, giờ nhiều chuyện không còn là viễn tưởng nữa. NASA vừa mới tìm ra một “trái đất” mới, một hành tinh rất xa nhưng rất giống với trái đất. Điều đó làm tăng vọt khả năng có các giống loài thông minh khác đang sống đâu đó trong vũ trụ.

Rõ ràng là, loài người đang đứng trước một thời đại kỳ lạ. Chúng ta ngày càng trở thành một. Các thách thức lớn nhất không còn mang tính địa phương. Chúng ta cùng đối diện nó với tư cách là một: một loài, một sự tồn tại.

Về mặt địa phương, với tư cách là một quốc gia, chúng ta cũng đang đối mặt với quá nhiều thách thức. Tài nguyên thiên nhiên đang cạn kiệt nhanh chóng. Biến đổi khí hậu toàn cầu đang lấy dần đi một phần lớn đất đai nông nghiệp. Nếu các dự báo là đúng, đến cuối thế kỷ này, khoảng 40% diện tích đất ở miền Nam sẽ bị nước biển xâm nhập và không thể trồng cấy được nữa. Dân số nước ta vẫn đang tăng. Tỷ lệ thất nghiệp trong số các bạn trẻ đặc biệt cao, nhất là trong số các bạn có bằng đại học hoặc cao đẳng. Và với các bạn còn chưa nhận thức được, thời kỳ vàng của dân số Việt Nam đang qua rất nhanh.Điều đó có nghĩa là dân số VN đang già đi. Chẳng bao lâu nữa chúng ta sẽ không thể tự hào là một đất nước với dân số trẻ, và điều đó kéo theo rất nhiều hệ lụy.

Thêm vào những thách thức đó, nền kinh tế của chúng ta đang bị mắc kẹt trong bẫy cân bằng thấp. Môi trường kinh doanh của chúng ta quá thiếu tính minh bạch và bị vấy bẩn bởi thủ tục hành chính rườm rà và tham nhũng. Hình ảnh quốc gia đang bị hoen ố bởi chính các hành vi của người Việt chúng ta, từ chuyện nhỏ như quên không nói lời cảm ơn, không biết xếp hàng, không biết nói nhỏ nơi công cộng, đến những chuyện tày đình như trộm cắp, buôn lậu, băng đảng nơi xứ người.

Về mặt cá nhân, người Việt trẻ cũng đang gặp một thời kỳ gian khó. Chẳng bao lâu nữa chúng ta sẽ đi vào kỷ nguyên tự do lưu chuyển lao động trong khối ASEAN. Cuộc cạnh tranh trên thị trường lao động, vốn đã nghiệt ngã, sẽ còn trở nên nghiệt ngã hơn nhiều. Trong khi đó, hơn 80% học sinh tốt nghiệp PTTH ở Việt Nam năm nay có điểm tiếng Anh dưới 5 điểm. Hệ thống đại học và cao đẳng của chúng ta quá lạc hậu và những sinh viên ra trường hầu như không có kỹ năng gì để bắt đầu ngay vào làm việc trong một nền kinh tế hiện đại.

Với tư cách là một người Việt trẻ, các bạn nên làm gì? Tôi muốn có 2 gửi gắm quan trọng muốn chia sẻ với các bạn.

Gửi gắm thứ nhất là một câu nói của Mahatma Gandhi thời trước “be the change you wish to see in the world” – hãy trở thành chính sự thay đổi mà bạn muốn nhìn thấy trên thế giới này. Nếu bạn muốn làm cho Việt Nam tốt lên, thì bạn phải tự mình tốt lên trước đã. Trong thời kỳ lạ lùng này, thách thức cũng đưa đến nhiều cơ hội. Nhờ có toàn cầu hóa mà chưa bao giờ trong lịch sử của Việt Nam, thế hệ trẻ có thể dễ dàng đến các nước phát triển để học tập, kiếm việc trong các tập đoàn toàn cầu, sống và trải nghiệm các nền văn hóa khác, và khám phá thế giới.

Mới cách đây 2 ngày, tôi vừa có dịp được tham gia buổi phỏng vấn cấp học bổng của Broward College Việt Nam cùng với một số giáo sư người Mỹ và Úc. Một trong những ứng viên là một nữ sinh vừa tốt nghiệp PTTH đến từ Lâm Đồng. Khả năng nói tiếng Anh của cô bé miền núi có thể nói là hoàn hảo. Bài viết của cô bé cũng hoàn hảo. Thái độ và phong cách của cô bé cũng đầy tự tin và chân thành. Khi được hỏi bằng cách nào mà cô bé có thể học được Anh ngữ tốt như vậy, cô bé trả lời rằng mình hoàn toàn tự học lấy. Cô bé đã được nhận học bổng tới 80% từ Broward College.

Một cô bé miền núi bé nhỏ có thể nghĩ được như thế, quyết tâm được như thế, thì không có lý do gì các bạn ngồi đây không làm được. Các bạn là những người trẻ tuổi và tài năng. Các bạn đừng mất công ngần ngại, đừng nhìn lại, hãy cố gắng, tìm kiếm một cơ hội, và khi tìm được, hãy nắm chắc lấy nó. Hãy biết nắm bắt lợi thế độc đáo này của toàn cầu hóa. Không có cách nào tốt hơn để tiến bộ bằng việc trải nghiệm nó trong những đất nước phát triển hơn, có thể là Hoa Kỳ, Úc, Nhật, Đức, hay một quốc gia nào đó khác.

Một điều cần ghi nhớ là bạn vừa là người Việt, nhưng cũng là một công dân của thế giới. Là một công dân toàn cầu không phải là việc tự nhiên. Chúng ta phải học. Điều đó là cần thiết vì các vấn đề toàn cầu không thể được giải quyết bởi các não trạng địa phương thiển cận. Tuy nhiên, một tầm nhìn toàn cầu không nên chỉ là một lựa chọn có tính toán, mà nó cần phải đến từ chính trái tim của các bạn, rằng con người, dù ở đâu, màu da, giới tính,tôn giáo, ngôn ngữ, hay bất cứ thứ gì khác biệt, cũng đều có quyền được tôn trọng và bình đẳng như nhau.

Gửi gắm thứ hai của tôi là một chút lý thuyết mà tôi chợt nhớ đến khi nhìn vào biểu tượng của chương trình ngày hôm nay. Biểu tượng của chương trình này là cánh bướm màu xanh. Một trong những học thuyết nổi bật được nhiều người nhắc đến của thế kỷ 20 là lý thuyết về sự hỗn loạn (chaos theory).Theo lý thuyết này, sự khác biệt rất nhỏ tại điểm khởi đầu có thể dẫn tới những kết quả khác biệt vô cùng lớn. Ví dụ hay được nhắc tới là sự vỗ cánh của một con bướm nhỏ cũng có thể làm lệch hướng một cơn bão lớn xảy ra vài tuần sau đó tại một đại lục xa xôi.

Ý tôi muốn nói là gì? Chúng ta đều muốn thế giới trở nên tốt đẹp hơn, nhưng chúng ta thường kỳ vọng người khác làm hộ chúng ta việc này. Một phần vì chúng ta nghĩ mình là người bình thường, và một người bình thường thì không thể làm gì ảnh hưởng đến tương lai của thế giới. Nhưng tôi muốn nói với các bạn rằng chúng ta không cần phải làm một vĩ nhân mới có thể thay đổi thế giới. Thế giới luôn luôn được thay đổi bởi những điều nhỏ bé mà hàng tỷ con người, trong đó có bạn và có tôi, đang hàng ngày, hàng giờ thực hiện.

Để phụng sự đất nước này, để giúp nhân loại tồn tại và phát triển, các bạn hãy bắt đầu ngay từ ngày hôm nay, bằng những việc làm tưởng như đơn giản và tầm thường của mình. Đừng vội nghĩ đến những chuyện lớn lao, hãy hình thành những thói quen mới và tốt hơn cho cá nhân mình, hãy dành một chút thời gian nhỏ mỗi ngày nghĩ về các vấn đề của xã hội, hoặc làm một việc nhỏ gì đó có ích cho cộng đồng. Những việc làm đó, giống như những cánh bướm bé nhỏ, sẽ có ngày tạo ra cơn bão lớn làm thay đổi thế giới.

Và điều đó không phải là một thứ lý thuyết hão huyền. Nó được chứng thực ngay trên đất nước chúng ta. Không có ai biết rằng sự lên tiếng ban đầu mấy tháng trước của các bạn trẻ, các bà nội trợ tại Hà Nội trên các mạng xã hội đã khiến thành phố này phải ngưng kế hoạch chặt hạ hàng nghìn cây cổ thụ ven đường, để giờ đây vào mùa hè, người dân Hà Nội vẫn còn được tận hưởng bóng mát còn sót lại của các tán cây đã tồn tại hàng trăm năm.

Hay mới gần đây, câu chuyện xây tượng đài “nghìn tỉ” trong khi các tỉnh phía Bắc chìm trong ngập lụt, một số nơi hoang tàn như Quảng Ninh, một biểu hiện nhãn tiền của việc phát triển không bền vững, trong khi trẻ em còn có trường hợp chết vì đói, hoặc vì tai nạn khi qua sông đi học mà không có cầu, hoặc không có trường lớp tử tế để học hành… đã làm cho hàng nghìn, hàng trăm nghìn người phải lên tiếng. Và giờ đây câu chuyện đó có vẻ như sẽ được tạm dừng.

Hay đơn giản hơn, câu chuyện những người thợ đào giếng cứu bé gái 7 tuổi bị lọt xuống giếng sâu 8m ở Bình Dương đã đem lại sự xúc động to lớn đối với cộng đồng người Việt. Hình ảnh những người thợ lưng trần, miệt mài đào bới trong 9 giờ liên tục để cuối cùng cứu sống được em bé trong tình huống nghìn cân treo sợi tóc không những là biểu hiện cao đẹp của nhân tính, mà còn tạo cảm hứng lớn cho những người quan tâm, theo dõi, để biết cái tốt vẫn còn hiện diện đâu đó, để tự thấy mình xấu hổ và cần phải sống có trách nhiệm hơn.

Chúng ta cần nhiều hơn những nỗ lực như thế, dù nhỏ bé, nhưng hàng ngày, hàng giờ đóng góp sức mình, để cùng nhau tạo nên những thay đổi lớn, để cuộc sống dần tốt đẹp hơn, hướng thiện hơn. Thế giới này đang rất cần thay đổi. Đất nước này đang rất cần thay đổi. Mong rằng từng người trong các bạn, vừa dưới danh nghĩa cá nhân, vừa đứng bên nhau thành một tập thể, hãy trở thành chính sự thay đổi mà bạn muốn nhìn thấy trên thế giới này. Và hàng ngày, hàng giờ, không ngừng góp nhặt, bằng những hành động nhỏ bé của mình, để tạo thành một cơn bão lớn đem đến sự đổi thay thực sự cho tương lai của đất nước.

Xin cảm ơn các bạn đã lắng nghe và chúc các bạn một cuối tuần thật tuyệt vời.

Trần Vinh Dự
Theo VOA blog

Trần Vinh Dự

Trần Vinh Dự chuyên nghiên cứu, tư vấn, và viết về các vấn đề kinh tế của Việt Nam, Hoa Kỳ và thế giới. Ngoài lĩnh vực sở trường này, ông cũng thường xuyên viết về các vấn đề quan hệ quốc tế liên quan tới Á Châu. Trần Vinh Dự tốt nghiệp tiến sĩ kinh tế tại Đại học tổng hợp Texas ở Austin, làm chuyên gia tư vấn kinh tế cho tập đoàn ERS Group Inc., đồng sáng lập và là cố vấn cho Quỹ nghiên cứu Biển Đông.

ĐH phi lợi nhuận: Không phải thiên đường trú ẩn của kẻ bất tài

Những trường đại học thuộc nhóm Liberal Arts College (Mỹ) không phải là những trường hướng đến nghiên cứu nhưng sinh viên của họ không thua kém sinh viên tốt nghiệp từ những trường hàng đầu thế giới - Ảnh: las.iastate.edu

Hãy bỏ ra ngoài câu chuyện tranh luận về mô hình đại học nào tốt hơn: phi lợi nhuận hay vì lợi nhuận. Bất cứ mô hình nào cũng cần phải hoạt động tốt và phải được giám sát tốt.

Norman Osborn là một nhà khoa học và là chủ tịch công ty Oscorp trong bộ phim Người nhện 1 (Spiderman 1) lần đầu được công chiếu năm 2002. Trong phim, ông Osborn thực hiện một dự án nghiên cứu tối mật do Bộ Quốc phòng Mỹ tài trợ. Nghiên cứu mất quá nhiều thời gian, tiêu tốn quá nhiều tiền và thử nghiệm bất thành, vì thế ông bị cắt tài trợ.

Vì muốn cứu dự án của mình và để chứng minh với Bộ Quốc phòng nhằm lấy lại tài trợ, ông đã thực hiện thí nghiệm ngay trên cơ thể mình với một hóa chất có tác dụng tăng cường năng lực chiến đấu của binh sĩ. Tiếc là hóa chất này chưa thật sự ổn định.

Kết quả, hóa chất này biến ông thành một siêu nhân nhưng đồng thời làm ông phát điên và trở thành một ác ma với cái tên Green Goblin.

Đây là một câu chuyện giả tưởng, nhưng nó phản ánh khá chân thật một khía cạnh nghiệt ngã của giới nghiên cứu, và một mức độ nào đó của các nhà giáo. Đó là họ luôn phải đối mặt với logic của nghiên cứu và tài trợ.

Logic muôn thuở

Vấn đề muôn thuở của giới nghiên cứu là muốn được tự do theo đuổi những nghiên cứu mà mình muốn, không bị áp lực về thời gian hoàn thành và luôn có đủ nguồn tài trợ (funding) để làm.

Đây cũng là vấn đề muôn thuở của các nhà giáo. Đó là muốn có tự do học thuật (không chịu sự chỉ đạo của nhà nước, nhà thờ, hay bất cứ sức mạnh xã hội nào về việc giảng gì, dạy gì), thời lượng giảng dạy trong năm ít (để tập trung nghiên cứu hoặc làm những việc khác) và tương lai được bảo đảm (không lo bị thất nghiệp, bị giảm lương, bị sa thải).

Ở vế bên kia của phương trình, vấn đề muôn thuở của những người tài trợ nghiên cứu và giáo dục (bao gồm cả nhà nước, các công ty, các tổ chức tư nhân, các quỹ đầu tư mạo hiểm, các nhà đầu tư cá nhân...), bất kể vì mục đích lợi nhuận hay phi lợi nhuận, kiếm tiền hay vì an ninh quốc gia, là làm thế nào để đồng tiền của mình (một nguồn lực khan hiếm) được sử dụng một cách hiệu quả nhất. Với một đồng tiền bỏ ra, tôi thu lại được gì cho tôi, cho tổ chức của tôi, hoặc cho quốc gia, cho xã hội...

Vì thế, logic nghiệt ngã của nghiên cứu và tài trợ là hướng tới kết quả cuối cùng (result driven). Đây cũng giống như thứ logic được áp dụng cho tuyệt đại đa số các lĩnh vực khác của xã hội. Tuy nhiên, đầu tư cho nghiên cứu và đào tạo bậc cao là một dạng đầu tư rủi ro cao.

Nhà đầu tư không có nhiều thông tin giống như người triển khai là đội ngũ giáo viên, chuyên viên nghiên cứu về những việc họ làm nên thông thường mô hình được áp dụng là các nhà đầu tư rải tiền cho nhiều đơn vị nghiên cứu/giảng dạy.

Các đơn vị này cạnh tranh với nhau, ai hiệu quả hơn sẽ nhận được nhiều tiền, ai không hiệu quả sẽ bị cắt tài trợ. Nhà đầu tư không can thiệp hoạt động nghiên cứu giảng dạy, nhưng đánh giá kết quả hoạt động của các tổ chức này và quyết định cấp hay cắt tài trợ.

Với các nghiên cứu càng cơ bản thì rủi ro càng cao và lợi ích trực tiếp càng ít (tương tự với các trường đại học tập trung đào tạo các ngành khoa học cơ bản). Do đó nó là cuộc chơi của dân nhà giàu, của các nước lớn, các đại công ty.

Với những người nghèo hơn, những nước đang phát triển, các công ty còn non trẻ, nguồn lực của họ khan hiếm hơn rất nhiều so với giới nhà giàu, các nước lớn, hay các công ty đa quốc gia. Cái sống và cái chết đối với họ là những thứ mang tính ứng dụng thực tiễn, triển khai được ngay, dùng được ngay, chứ không phải những kỳ tích nghiên cứu có thể thay đổi thế giới sau vài thế kỷ nữa.

Vì thế, điều tất yếu là họ phải cân nhắc kỹ hơn khi sử dụng tiền để tài trợ nghiên cứu hay đầu tư vào giáo dục. Họ cũng sẽ phải bám sát hơn nhiều trên khía cạnh result driven.

Xin tài trợ không phải chuyện tay mơ

Những người từng làm ở các đại học phi lợi nhuận, các tổ chức phi chính phủ..., đặc biệt là làm ở các bộ phận liên quan đến xin tài trợ, đều hiểu một thực tế chết người là xin tài trợ đặc biệt khó. Ở các công ty vì lợi nhuận, việc tìm kiếm nguồn vốn để triển khai những dự án sinh lời đã khó, việc tìm kiếm các nguồn tài trợ hoàn toàn không vì lợi nhuận lại càng khó hơn.

Các cá nhân hảo tâm, các quỹ hoặc tổ chức tài trợ tư nhân, hoặc cơ quan cấp tài trợ của nhà nước nhận được hàng ngàn (thậm chí nhiều hơn) đề nghị xin tài trợ hằng năm. Với ngân quỹ có hạn, họ phải quyết định tài trợ vào đâu và từ chối các đề nghị nào.

Các tổ chức phi lợi nhuận khi xin tài trợ luôn phải chứng minh được mình hoạt động hiệu quả, và số tiền mà các nhà tài trợ đóng góp được dùng đúng mục đích, trực tiếp, thay vì chi trả quá nhiều cho bộ máy quản lý.

Thí dụ các tổ chức như Chữ thập đỏ quốc tế (Red Cross) luôn bị đánh giá bởi các chỉ số (metrics) như tỉ lệ tiền dùng cho các chương trình trực tiếp, tỉ lệ tiền dùng cho quản lý, tỉ lệ tiền dùng cho hoạt động xin tài trợ.

Với Red Cross Hoa Kỳ, họ luôn giữ được tỉ lệ khoảng 90% số tiền dùng trực tiếp cho các chương trình nhân đạo của họ, chỉ có 3,8% cho chi phí quản lý và 5,6% cho chi phí liên quan đến xin tài trợ. Một khi các tỉ lệ này xấu đi, họ sẽ gặp vấn đề về xin tài trợ cho các dự án mới, đơn giản vì người bỏ tiền tài trợ kỳ vọng phần lớn số tiền của mình đến được với những người dùng cuối cùng.

Các trường đại học phi lợi nhuận cũng phải đối mặt với các vấn đề tương tự khi xin tài trợ. Họ phải có lịch sử hoạt động tốt, phải chứng minh được tính minh bạch của mình, phải có hiệu quả hoạt động vượt trội, phải có quan hệ rộng và phải biết cách xin tài trợ. Không có những yếu tố này, đừng mơ ngồi chờ sung rụng.

Cơm áo không đùa với khách thơ

Hãy bỏ ra ngoài câu chuyện tranh luận về mô hình đại học nào tốt hơn: phi lợi nhuận hay vì lợi nhuận. Bất cứ mô hình nào cũng cần phải hoạt động tốt và phải được giám sát tốt.

Việc ra đời các đại học tư thục phi lợi nhuận ở Việt Nam, nếu có, chắc chắn sẽ không phải là thiên đường trú ẩn (safe haven) cho những kẻ bất tài, không phải là bến đỗ an toàn cho các giáo viên kém chất lượng, các chuyên gia nghiên cứu nửa mùa, hay các nhà quản lý giáo dục tay mơ.

Đó sẽ là cuộc chơi rất khắc nghiệt theo logic của result driven ở một nước nghèo như Việt Nam. Nó cũng phải đối mặt với thách thức lớn về việc xin tài trợ. Ở đây sẽ không phải vấn đề nhà đầu tư can thiệp hay không can thiệp vào quản trị, không phải câu chuyện nhà nước bắt phải dạy cái này, không được dạy cái kia.

Câu chuyện ở đây thậm chí còn nghiệt ngã hơn rất nhiều, đó là làm thế nào để chứng minh được tôi hiệu quả và làm thế nào để thuyết phục xã hội cho tiền.

Sẽ khó để chứng minh tôi hiệu quả trong điều kiện hiện tại của thị trường giáo dục Việt Nam, đặc biệt là với các trường còn chưa có lịch sử hoạt động gì đáng kể. Các nhà giáo muốn làm đại học phi lợi nhuận có thể bắt đầu bằng việc bán một giấc mơ, sẽ có những người, những tổ chức, trong nước hoặc quốc tế, quan tâm và mua giấc mơ này bằng cách tài trợ.

Nhưng qua thời gian, tiếc là thời gian này chắc chắn sẽ không dài, những người làm đại học phi lợi nhuận sẽ phải chứng minh được bằng các con số thực tế rằng tôi hiệu quả, bên cạnh việc phát triển kỹ năng xin tài trợ.

Nếu không, các giấc mơ này sẽ chết yểu và người bị hại cuối cùng không phải là những nhà sáng lập, điều hành, các giáo sư, mà là các sinh viên và những nhà tài trợ đã sớm tin vào giấc mơ đó.

Bán bằng, biển thủ công quỹ và che giấu tội phạm

Với các trường vì lợi nhuận, câu chuyện muôn thuở vẫn là kiếm lời ngắn hạn hay xây dựng một tương lai bền vững.

Câu chuyện “bán bằng” mà một số học giả dùng để công kích đại học vì lợi nhuận là câu chuyện có thật, nhưng đó là cách kiếm tiền ngắn hạn, mang tính lừa đảo của một số ít tổ chức chụp giật, và vấn đề không nằm ở chỗ bản chất của đại học tư vì lợi nhuận mà nằm ở sự yếu kém trong việc giám sát (dù là do nhà nước hay các tổ chức phi chính phủ thực hiện).

Sự yếu kém trong công tác giám sát có thể dẫn tới những hành vi vô đạo đức ngay cả trong các đại học phi lợi nhuận.

Thí dụ năm 2005, hội đồng Trường American University (một đại học lớn và danh tiếng của Mỹ) đã thuê một hãng luật điều tra và phát hiện hiệu trưởng khi đó của trường là Benjamin Ladner, người được nhận mức lương xấp xỉ 900.000 USD/năm, đã biển thủ khoảng nửa triệu USD của trường để tiêu xài hoang phí.

Tệ hại hơn, năm 2011, hội đồng Trường Pennsylvania State University (một trường đại học lớn và danh tiếng khác của Mỹ) đã thuê điều tra và phát hiện hiệu trưởng Graham Spanier, hiệu phó Gary Schultz cùng nhiều quan chức cao cấp khác của trường đã cố tình che giấu trong nhiều năm liền hành vi lạm dụng tình dục trẻ em của một cán bộ nhà trường là Jerry Sandusky với số nạn nhân lên tới mười trẻ.

Các cán bộ cao cấp này của nhà trường sau đó bị đuổi việc và hiện vẫn đang phải hầu tòa. Jerry Sandusky đã bị xét xử và đang ngồi tù.

Không cần phải nghiên cứu cơ bản vẫn là đại học tốt

Câu chuyện Harvard, Cambridge, Standford hay Berkeley cũng không phải là câu chuyện của các đại học tư vì lợi nhuận. Họ không gánh trên lưng mình trách nhiệm nghiên cứu cơ bản. Cái họ làm là đào tạo những con người đi làm, hướng vào nhu cầu thực tế của thị trường. Không làm được điều này, đừng mơ đến chuyện kiếm tiền.

Nếu hướng vào nghiên cứu thì các nghiên cứu của họ cũng phải đi vào ứng dụng thực tế ra tiền. Thật ra, động lực nghiên cứu ra tiền là một động lực nghiên cứu mạnh và đang hằng ngày tạo ra các thay đổi cơ bản của xã hội, từ công nghệ hàng không, dược phẩm, công nghệ nano, tiết kiệm năng lượng, tin học - viễn thông, công nghệ quốc phòng, vận tải đường bộ...

Vì thế không phải câu chuyện đại học tư vì lợi nhuận có thể đồng thời là các think tank nghiên cứu hùng mạnh hay không, mà đơn giản là vì với nguồn lực của họ, tập trung vào cái gì, tại thời điểm nào là cái họ phải tính trên từng bước đường phát triển.

Đó là một số thách thức khi vận hành một trường đại học phi lợi nhuận mà chưa nhiều người nói thẳng ra hoặc thậm chí có những hiểu lầm. Những thực tế này không phải để hạ thấp hoặc phủ nhận vai trò của đại học (tư thục) phi lợi nhuận, mà chỉ nhằm đưa ra một số vấn đề thực tế mà các đại học này vẫn gặp phải.

Trong một xã hội đang phát triển như Việt Nam, cần khuyến khích tất cả các loại hình đại học phát triển, bên cạnh đó cần tập trung vào giám sát để các đại học này thực hiện đúng chức năng của mình.

Trần Vinh Dự - Nguyễn Quốc Toàn
Theo Tuổi Trẻ

Không còn là kỷ nguyên lều chõng

Mấy hôm nay trời rất nóng. Đọc các tin về vụ thi tốt nghiệp (kết hợp thi đại học) trên báo chí mà thực sự thương các em. Nào là bị ăn cướp ngay trước khi thi (1), nào là bị ngất vì quá nóng (2), nào là bị đuổi khỏi phòng thi vì mang điện thoại trong người (3). Đau xót hơn, còn nhiều trường hợp bị tai nạn giao thông và qua đời (riêng tại tỉnh Nam Định đã có 4 trường hợp bị tai nạn, trong đó 3 trường hợp dẫn đến tử vong (4)). Đó là chưa kể câu chuyện hàng chục ngàn “tình nguyện viên” bị đẩy ra đường đứng làm “tường rào” để điều tiết giao thông giữa trời nóng 40 độ (trong khi đó là việc của công an giao thông) (5).

Điều này làm tôi cảm thấy thực sự có cái gì đấy không ổn. Tôi không phải quan chức của Bộ Giáo dục và Đào tạo (gọi tắt là Bộ), nên không hiểu được logic của Bộ. Nhưng giờ đã là giữa thập kỷ thứ 2 của thiên niên kỷ mới. Chúng ta đã vượt qua kỷ nguyên “lều chõng” nhiều thế kỷ rồi. Tại sao Bộ vẫn không cải tiến nổi chuyện thi cử, vẫn bắt hàng triệu học sinh PTTH hàng năm khăn gói, lều chõng đi thi? Không lẽ nếu không làm vậy thì không thể hiện được sự tôn nghiêm của hệ thống giáo dục (vốn đầy rẫy vấn đề) của Việt Nam?

Điều này làm tôi tò mò tìm hiểu thử xem một cường quốc giáo dục như Mỹ thì họ làm gì. Câu trả lời khá thú vị:

1. Thứ nhất là trước đây họ không hề có kỳ thi tốt nghiệp trung học. Gần đây một số tiểu bang đưa ra kỳ thi này để kiểm soát chất lượng tốt hơn, gọi là high school exit examination. Tuy nhiên chỉ có khoảng hơn hai chục tiểu bang là có kỳ thi này. Và kỳ thi này cũng chỉ áp dụng cho học sinh trường công lập.
2. Thứ hai là một tiểu bang có kỳ thi exit exam như California (tên gọi tắt của kỳ thi này ở Cali là CAHSEE – Califonia highschool exit examination), học sinh được thi CAHSEE rất nhiều lần. Ngay từ năm lớp 10, học sinh đã có quyền thi 1 lần. Nếu không đậu, năm lớp 11 được thi 2 lần. Nếu vẫn không đậu, lên lớp 12 sẽ được thi thêm 5 lần nữa (6).
3. Thứ ba là thời điểm thi không đồng nhất trên toàn tiểu bang. Các quận (district) tự quyết định ngày thi tại quận của mình. Các em học sinh cũng được thi ngay tại trường của mình chứ không cần phải đi đâu cả.
4. Học sinh trường tư không cần phải thi kỳ thi này. Các trường tư tự kiểm soát chất lượng đầu ra, nếu đầu ra không tốt thì đằng nào cũng không có học sinh theo học.
5. Họ cũng không có một kỳ thi đại học kiểu lều chõng. Có một số kỳ thi chuẩn hóa (standardized tests), thí dụ SAT, để giúp các em tăng sức mạnh của bộ hồ sơ khi nộp xin học đại học/cao đẳng. Những em nào chọn thi SAT có thể thi vào bất cứ thời điểm nào.
6. Trên thực tế thì các em cũng không cần phải thi SAT mới vào học đại học được. Rất nhiều trường đại học (thí dụ hệ thống đại học cộng đồng) không cần các em nộp điểm SAT.

Tóm lại là câu chuyện rất đơn giản như vậy. Nhưng ở Việt Nam thì hoàn toàn khác. Bộ cho cải cách liên tục (năm nay cũng là một cải cách), nhưng rốt cuộc vẫn chưa đâu vào đâu. Bộ có thể lý giải không bỏ thi tốt nghiệp và thi đại học được vì như thế thì loạn mất (vì Bộ không quản lý nổi chất lượng của các trường do Bộ quản lý). Bộ có thể lý giải khả năng triển khai về logistics kém nên không thể thi làm quá nhiều đợt trong năm. Bộ cũng có thể lý giải đạo đức của học sinh và giám thị kém nên phải tổ chức đồng loạt một thời điểm trên toàn quốc không thì lộ đề mất (vì Bộ không làm nổi ngân hàng đề đủ lớn, đủ fair, để không còn sợ lộ đề, cũng không sợ đề dễ đề khó khi chọn đề ngẫu nhiên từ ngân hàng đề). Bộ cũng có thể lý giải là phải lập các địa điểm thi tập trung chứ không có chuyện học trường nào thi ở trường đó vì giáo viên sẽ châm chước cho học sinh của mình (vẫn là do khả năng quản lý yếu kém)…

Có hàng tỷ lý do để Bộ vẫn làm như Bộ vẫn làm, và Bộ đổi mới theo cách mà Bộ vẫn đổi mới. Thế nhưng thực tế là học sinh PTTH của chúng ta vẫn đang phải tiếp tục là nạn nhân của sự yếu kém của Bộ. Trẻ em của chúng ta là nạn nhân trên quá nhiều mặt:

Phải khăn gói lều chõng đi thi: quá tốn kém, mệt mỏi, cho học sinh và gia đình.

Mỗi năm thi có một lần, trượt là (khả năng rất cao sẽ) nghỉ cả năm thất nghiệp (vì hết lớp 12 mới được thi): quá bất công về mặt cơ hội, quá tốn kém về chi phí thời gian do không có cơ hội thi lại sớm.

Quá bất lợi và căng thẳng về tâm lý vì mỗi năm mới có một lần được thi, lại phải đi thi ở nơi xa, lạ lẫm, nhịp sống bình thường bị đảo lộn.

Quá nóng vì chọn thi vào mùa hè, mùa mà cả nước chỗ nào cũng nóng, và các địa điểm thi thì đều không có điều hòa nhiệt độ (mùa hè được chọn là mùa nghỉ chủ yếu vì lý do thời tiết, nhưng cũng là mùa thi cử thử thách nhất cho học sinh PTTH chuẩn bị ra trường?).

Quá nặng nề về hình thức. Các giám thị thường cũng căng thẳng, ít khi thân thiện (riêng câu chuyện trời nóng, mồ hôi nhễ nhại, thân thiện được cũng là việc khó), quy trình rất ngặt nghèo, rồi đến chuyện công an đứng gác đầy hành lang, thêm vụ thanh tra kiểm tra bất thường của lãnh đạo ngành giáo dục đến các địa điểmt thi…).

- See more at: https://www.danluan.org/tin-tuc/20150707/tran-vinh-du-khong-con-la-ky-nguyen-leu-chong#sthash.XlRBRcQB.dpuf

Và còn nhiều thứ bất công khác nữa. Câu hỏi đặt ra là khi nào thì con trẻ mới hết là nạn nhân của sự bất lực / kém cỏi của người lớn (mà cụ thể là của những người đứng đầu ngành giáo dục)? Đã nhiều thế kỷ qua đi từ kỷ nguyên lều chõng, nhưng con em chúng ta ngày hôm nay vẫn phải lều chõng đi thi. Có bao nhiêu người nghĩ rằng đó là một sự lạc hậu đáng kinh ngạc?

(1) http://vietnamnet.vn/vn/xa-hoi/247954/2-nu-sinh-bi-cuop-trang-tron-truoc-gio-thi-quoc-gia.html
(2) http://www.tienphong.vn/giao-duc/ngat-xiu-do-nang-nong-thi-sinh-lo-mon-thi-thu-2-878546.tpo
(3) http://kenh13.info/nhung-tieng-chuong-dien-thoai-oan-nghiet-tu-phong-thi.html
(4) http://vov.vn/xa-hoi/3-thi-sinh-bi-tu-nan-truoc-ky-thi-tot-nghiep-thpt-quoc-gia-410961.vov
(5) http://www.tienphong.vn/giao-duc/hue-tinh-nguyen-vien-lap-hang-rao-giao-thong-ho-tro-thi-sinh-878129.tpo
(6) http://www.cde.ca.gov/ta/tg/hs/
(7) https://www.ets.org/s/cahsee/pdf/LEATSCM.pdf

Trần Vinh Dự
Theo VOA blog

Trần Vinh Dự

Trần Vinh Dự chuyên nghiên cứu, tư vấn, và viết về các vấn đề kinh tế của Việt Nam, Hoa Kỳ và thế giới. Ngoài lĩnh vực sở trường này, ông cũng thường xuyên viết về các vấn đề quan hệ quốc tế liên quan tới Á Châu. Trần Vinh Dự tốt nghiệp tiến sĩ kinh tế tại Đại học tổng hợp Texas ở Austin, làm chuyên gia tư vấn kinh tế cho tập đoàn ERS Group Inc., đồng sáng lập và là cố vấn cho Quỹ nghiên cứu Biển Đông.

Những gì bắt đầu từ đây sẽ làm thay đổi thế giới

(Bài nói chuyện với các sinh viên nhận học bổng của Broward College Việt Nam năm 2015)

Một trong những niềm vui lớn nhất của một người làm giáo dục là tạo cơ hội cho những người không có cơ hội, biến giấc mơ thành hiện thực, tạo cảm hứng để từ đó đem lại động lực cho những người không có động lực thay đổi, phát hiện những tài năng để biến tiềm năng thành năng lực thực sự. Hôm nay là một ngày như thế.

Khi tôi đang làm tiến sĩ tại đại học tổng hợp Texas-Austin, khẩu hiệu của trường khi đó là “what starts here changes the world”(những gì bắt đầu từ đây sẽ làm thay đổi thế giới). Lúc đấy, tôi hay nghĩ đến khẩu hiệu này với một sự mỉa mai. Thay đổi thế giới, theo cách tôi hiểu, là câu chuyện quá lớn lao, và vì thế nghe nó rất rỗng tuếch. Tôi sẽ tốt nghiệp khỏi ngôi trường đó, và trở thành một người bình thường, chẳng làm gì để có thể thay đổi thế giới. Có tôi hay không thế giới vẫn vậy.

Đứng trước các bạn ngày hôm nay tôi vẫn là một người bình thường. Nhưng sự nhận thức của tôi ngày hôm nay về khẩu hiệu “những gì bắt đầu từ đây sẽ làm thay đổi thế giới” đã khác. Tôi hiểu rằng không cần phải làm một vĩ nhân mới có thể thay đổi thế giới. Thế giới luôn luôn được thay đổi bởi những điều nhỏ bé mà hàng tỷ con người, trong đó có bạn và có tôi, đang hàng ngày, hàng giờ thực hiện.

Chúng ta đều muốn thế giới trở nên tốt đẹp hơn, nhưng chúng ta thường kỳ vọng người khác làm hộ chúng ta việc này. Một phần vì chúng ta nghĩ mình là người bình thường, và một người bình thường thì không thể làm gì ảnh hưởng đến tương lai của thế giới. Hôm nay, tôi muốn chia sẻ với các bạn rằng điều đó không đúng.

Một trong những học thuyết nổi bật được nhiều người nhắc đến của thế kỷ 20 là lý thuyết về sự hỗn loạn (chaos theory) áp dụng cho các hệ thống phức tạp (complex system).Theo lý thuyết này, sự khác biệt rất nhỏ tại điểm khởi đầu có thể dẫn tới những kết quả khác biệt vô cùng lớn. Ví dụ hay được nhắc tới là sự vỗ cánh của một con bướm nhỏ cũng có thể làm lệch hướng một cơn bão lớn xảy ra vài tuần sau đó tại một đại lục xa xôi. Trước SEA GAME 2015, có ai biết rằng, một cô gái 18 tuổi tên là Ánh Viên (với 8 huy chương vàng) sẽ truyền cảm hứng phấn đấu cho hàng trăm ngàn bạn trẻ bằng nghị lực và sự khổ luyện không mệt mỏi. Cũng không có ai biết rằng sự lên tiếng ban đầu mấy tháng trước của các bạn trẻ, các bà nội trợ tại Hà Nội trên các mạng xã hội đã khiến thành phố này phải ngưng kế hoạch chặt hạ hàng nghìn cây cổ thụ ven đường, để giờ đây vào mùa hè, người dân Hà Nội vẫn còn được tận hưởng bóng mát còn sót lại của các tán cây đã tồn tại hàng trăm năm.

Các bạn được lựa chọn ở đây ngày hôm nay vì, dù các bạn có ý thức được hay không, các bạn đã dũng cảm có những quyết định mạnh mẽ, có những giấc mơ và tham vọng vượt ra khỏi khuôn khổ thông thường, và có những nỗ lực thực sự để vươn lên. Tôi vẫn nhớ khi phỏng vấn các bạn cùng với các giáo sư của trường, ngôn ngữ mà chúng ta lựa chọn là tiếng Anh. Ở tuổi các bạn, kể về mình, nói lên các giấc mơ, hoài bão, những việc mình đã làm và sắp làm, bằng tiếng Anh là việc không dễ chút nào.

Thế nhưng qua các câu chuyện mà các bạn chia sẻ, chúng tôi đã thấy những hạt giống tốt. Một Lê Hồng Ngọc hàng đêm làm thêm để dành tiền làm từ thiện, một Lê Giang Huynh dám chấp nhận sống đúng giấc mơ của mình là trở thành một đầu bếp tài danh và một quản lý nhà hàng giỏi, một Lê Phạm Đan Thư liên tục chinh phục các đỉnh cao và mong muốn truyền cảm hứng cho người khác bằng vai trò lãnh đạo, một Tôn Nữ Liên Châu với khát khao học tập trong môi trường quốc tế để khẳng định mình, để rồi mang về cố đô Huế những thành quả tốt đẹp nhất, hay một Phạm Thị Thanh Thủy hát hay, muốn thành thạo nhiều ngôn ngữ để thành đạt trong một cương vị quản lý chuỗi khách sạn lớn.

Mỗi câu chuyện của các bạn đều làm chúng tôi tin rằng các bạn là những nhân tố có thể làm thay đổi thế giới. Có thể không phải theo nghĩa trở thành những vĩ nhân ghi danh vào lịch sử của nhân loại, nhưng chắc chắn sẽ là những hạt giống tốt để trở thành những mầm xanh của một tương lai tươi sáng hơn cho chính các bạn và đất nước Việt Nam.

Broward College - Việt Nam và Cao đẳng Việt Mỹ chưa phải là một ngôi trường lớn với hàng chục ngàn sinh viên. Chúng ta không có một khuôn viên hoành tráng với sân đá bóng, khu thể thao và bể bơi rộng lớn. Nhưng ở đây, chúng ta có một tập thể giảng viên, mà tôi có thể tự hào nói, là một trong những đội ngũ tốt nhất ở Việt Nam, những người đầy nhiệt huyết muốn xây dựng một mô hình giáo dục hiệu quả và hiện đại nhất Việt Nam. Ở đây chúng ta có một môi trường nhân văn, cởi mở, giàu trách nhiệm, và sẵn sàng nâng đỡ các bạn phấn đấu để vượt lên trên mọi khó khăn. Ở đây, có những sinh viên như các bạn, những người dám đi lối đi riêng của mình và dám mạnh dạn theo đuổi những ước mơ đó. Mỗi người trong số các bạn sẽ cùng các giảng viên rèn dũa từng kỹ năng để có thể trở nên mạnh mẽ nhất trong những sở trường mà mình có.

Tương lai sẽ là gì? Phía trước ra sao? Tôi không phải là người có thể trả lời các câu hỏi này thay cho các bạn. Sẽ có rất nhiều ngã rẽ trong tương lai của các bạn. Sau khi ra trường các bạn có thể sẽ sống và làm việc ở một nơi mà tại thời điểm này các bạn không thể tưởng tượng ra. Thế nhưng cái tôi có thể nói với các bạn ngày hôm nay là kết quả của quá trình rèn luyện tại đây sẽ như thế nào, nếu các bạn thực sự phấn đấu để vượt qua nó. Các bạn sẽ trở thành những người thực sự tự tin và cầu thị, các bạn sẽ có đủ kiến thức, kỹ năng sống và làm việc, ý chí và nỗ lực sắt đá, và tấm lòng yêu thương, chia sẻ với đồng loại. Dù các bạn có làm ở đâu, trong bất cứ vị trí nào, các bạn cũng sẽ trở thành những nhân tố để làm cuộc sống xung quanh tốt đẹp hơn.

Việc các bạn nhận được các học bổng này vừa do thành quả phấn đấu nhiều năm của các bạn, vừa do một sự may mắn tình cờ mà các bạn biết đến chúng tôi. Nó cũng là sự may mắn của chúng tôi khi được các bạn chọn lựa, trao gửi tương lai của mình. Chúng ta hãy cùng nhau làm việc, trải nghiệm, học tập thật tốt, để, giống như những cánh bướm nhỏ, một ngày nào đó sẽ tạo ra những cơn bão lớn làm thay đổi thế giới.

Cảm ơn các bạn, chúc các bạn thành công và nhớ rằng, chúng tôi luôn sát cánh cùng các bạn.

Chú thích: Về Broward College Việt Nam:

Broward College Việt Nam là một phân hiệu của đại học Broward College tại Hoa Kỳ. Thành lập năm 1959, Broward College là một trường đại học công lập của tiểu bang Florida. Hiện nay trường có khoảng 70 nghìn sinh viên học tập tại cơ sở chính tại hạt Broward, bang Florida. Ngoài cơ sở chính này, Broward College cũng có 5 phân hiệu quốc tế (international centers) tại Ấn Độ, Việt Nam, Sri Lanka, Peru, và Ecuador.

Phân hiệu quốc tế của Broward College tại Việt Nam (gọi tắt là Broward College Việt Nam) được thành lập năm 2011. Cho đến nay có khoảng 1000 sinh viên đã và đang học tại phân hiệu này. Sau khi học xong 2 năm tại Broward College Việt Nam, các bạn sinh viên sẽ chuyển tiếp qua cơ sở chính của Broward College tại Florida để hoàn thành chương trình đại học. Các bạn sinh viên này cũng có thể chuyển tiếp sang các trường đại học khác để học thay vì đến Broward College.

Cựu sinh viên Broward College đã chuyển tiếp thành công và đang học tại các đại học của Hoa Kỳ và Australia như University of California – Los Angeles (UCLA), Truman State University, University of Houston, University of New South Wales, La Trobe University, Southern Cross University…
Trần Vinh Dự
Theo VOA blog

Trần Vinh Dự

Trần Vinh Dự chuyên nghiên cứu, tư vấn, và viết về các vấn đề kinh tế của Việt Nam, Hoa Kỳ và thế giới. Ngoài lĩnh vực sở trường này, ông cũng thường xuyên viết về các vấn đề quan hệ quốc tế liên quan tới Á Châu. Trần Vinh Dự tốt nghiệp tiến sĩ kinh tế tại Đại học tổng hợp Texas ở Austin, làm chuyên gia tư vấn kinh tế cho tập đoàn ERS Group Inc., đồng sáng lập và là cố vấn cho Quỹ nghiên cứu Biển Đông.

Giáo dục Việt Nam: phi lợi nhuận hay vì lợi nhuận?

Gần đây, câu chuyện giáo dục phi lợi nhuận hay vì lợi nhuận ở Việt Nam trở nên sôi động, đặc biệt trong cộng đồng những người làm giáo dục. Một số người ủng hộ giáo dục vì lợi nhuận, như GS Vũ Đức Vượng, trong khi cũng có nhiều người phản đối như TS Giáp Văn Dương, TS Huỳnh Thế Du.

GS Vượng cho rằng “hãy cứ dạy vì lợi nhuận đã” và “trường đại học tư có lãi không phải là điều xấu”. TS Dương và TS Du thì cho rằng “giáo dục nói chung không phải là nơi để kiếm lợi nhuận” và “khi trường đang ăn nên làm ra thì chẳng có lý do gì để cổ đông từ bỏ lợi ích tài chính của mình và vấn đề ở chỗ là khả năng trở thành nơi bán bằng của các đại học vì lợi nhuận rất cao”.

Đây không phải là một vấn đề mới ở các nước đã phát triển, nhưng ở Việt Nam thì nó mới mẻ hơn, và cũng có những đặc thù khác xa các nước đã phát triển.

Khác biệt cực kỳ lớn ở Việt Nam khiến cho câu chuyện thảo luận mô hình vì lợi nhuận hay phi lợi nhuận ở Việt Nam trở nên gần như là vô nghĩa nằm ở ba điểm:

Thứ nhất là khối tư nhân ở Việt Nam chưa quen “cho” tiền các đại học. Ở Việt Nam không tồn tại các quỹ tài trợ cho giáo dục của tư nhân. Việt Nam cũng không có nhiều các đại gia, tỷ phú, giàu có và sẵn sàng bỏ các khoản tiền lớn hiến tặng các trường đại học. Văn hoá của người Việt cũng không quen cho tiền ra bên ngoài (trừ trường hợp là hoạt động tôn giáo), thông thường họ chỉ hiến tặng cho các cá nhân trong gia đình và trong dòng họ.

Thứ hai, nhà nước Việt Nam cũng không có bất cứ đãi ngộ gì với trường đại học tư, dù là phi lợi nhuận hay có lợi nhuận. Nhà nước không tài trợ tiền cho đại học tư, cũng không có những quỹ trợ cấp cho sinh viên (dù sinh viên trường tư hay công).

Thứ ba, các đại học tư, dù khoác áo phi lợi nhuận hay vì lợi nhuận thì cũng đều bị đối xử bất bình đẳng so với các đại học công lập vì nhóm thứ hai này được trợ cấp “tới tận răng”.

Vì điểm thứ nhất và thứ hai ở trên, dù là đại học tư đi theo con đường vì lợi nhuận hay phi lợi nhuận thì trước hết cũng phải… có lợi nhuận trước đã. Không có bất kể nguồn tài trợ nào từ cả phía tư nhân lẫn nhà nước. Vì thế đại học tư phải hoàn toàn dựa vào nguồn thu duy nhất là học phí của sinh viên, và phải tự trang trải được.

Kết hợp với điểm thứ ba, đại học tư ở Việt Nam (bất kể vì lợi nhuận hay phi lợi nhuận) đều khó sống được khi cạnh tranh với các trường đại học công lập, nơi học phí gần như không đáng kể và luôn toạ lạc tại các địa điểm trung tâm với campus hoành tráng. Thực tế là cho đến nay ở Việt Nam vẫn chỉ có vài ba trường đại học tư thục có lợi nhuận (chưa nói đến chuyện chia lợi hay không). Tuyệt đại đa số các đại học tư nhằm trong nhóm thứ hai – nhóm đang lỗ nặng.

Vậy thì tại sao lại phải tranh luận về việc nên làm đại học tư thục theo mô hình vì lợi nhuận hay phi lợi nhuận? Ở đây có một số thực tế thú vị mà ít người nhắc tới.

Thứ nhất là nếu như đằng nào cũng lỗ, cũng không tuyển sinh được bao nhiêu, thì dùng chữ “phi lợi nhuận” dù sao vẫn sang hơn. Trường Phan Chu Trinh là một thí dụ. Đây là một trường đại học thành lập cũng khá lâu, số người theo học ít, và mới tuyên bố trường mình là mô hình trường đại học phi lợi nhuận đầu tiên tại Việt Nam.

Thứ hai, có một vài trường hợp (rất hiếm hoi), ban đầu do một số lãnh đạo trường dựng lên. Sau đó kêu gọi các nhà đầu tư tham gia phát triển trường. Nay trường đã có lãi nhưng sở hữu của những người sáng lập không còn bao nhiêu. Vậy là nếu chia thì những sáng lập viên chẳng được bao nhiêu lợi nhuận. Thế là có những cuộc đấu tranh tan nát trong nội bộ về chuyện trường theo mô hình vì lợi nhuận (tức là chia cho cổ đông) hay là phi lợi nhuận (giữ lại trường, và vì thế nằm trong quyền quản lý của các lãnh đạo nhà trường chứ không phải cổ đông).

Thứ ba, là một vài cơ sở đào tạo, thí dụ trường Fulbright ở Việt Nam, vốn cho tới nay vẫn được tài trợ 100% từ nguồn tài trợ của nước ngoài. Sự thành công về chất lượng đào tạo của các cơ sở này (dựa trên nguồn tiền tài trợ lớn, lương giáo viên cao, miễn học phí nên tuyển được đầu vào giỏi, và quy mô đào tạo nhỏ) khiến nhiều người có ảo tưởng rằng mô hình này có thể nhân rộng và trở thành cứu cánh về chất lượng cho giáo dục đại học (hay gọi chung là giáo dục sau phổ thông) ở Việt Nam.

Thứ tư, nếu nói về chất lượng bằng cấp, hay chuyện bán bằng, thì phải nói đến hệ thống đại học công lập với tư cách là thủ phạm chính. Phần lớn các trường đại học và cao đẳng công lập cho tới nay vẫn có chất lượng không ra gì mặc dù được ngân sách nhà nước đầu tư rất lớn về cơ sở vật chất và trang thiết bị. Đó là chưa kể các chương trình đại học tại chức được triển khai từ khoảng gần 20 năm nay bởi các trường đại học công lập đã biến hàng chục triệu người thành cử nhân qua các khoá tại chức với chất lượng sư phạm cực kỳ thấp. Mặc dù vẫn có những người học đại học tại chức ra và có chất lượng thật, nhưng số này quá ít, số lớn chỉ là “hợp thức hoá” về mặt bằng cấp. Nhiều người sau đó đã “học” tiếp lên các bằng thạc sĩ và tiến sĩ và trở thành những lãnh đạo quan cấp cao trong bộ máy nhà nước.

Vậy thì vấn đề đại học tư nên vì lợi nhuận hay phi lợi nhuận ở Việt Nam có đáng được bàn đến hay không? Tôi cho rằng hãy còn quá sớm để bàn tới chuyện này. Trước hết hãy chờ xem họ (các trường đại học tư thục) có sống được không đã.

Trần Vinh Dự
Theo VOA blog

Trần Vinh Dự

Trần Vinh Dự chuyên nghiên cứu, tư vấn, và viết về các vấn đề kinh tế của Việt Nam, Hoa Kỳ và thế giới. Ngoài lĩnh vực sở trường này, ông cũng thường xuyên viết về các vấn đề quan hệ quốc tế liên quan tới Á Châu. Trần Vinh Dự tốt nghiệp tiến sĩ kinh tế tại Đại học tổng hợp Texas ở Austin, làm chuyên gia tư vấn kinh tế cho tập đoàn ERS Group Inc., đồng sáng lập và là cố vấn cho Quỹ nghiên cứu Biển Đông.

Nạn bè phái và chủ nghĩa tư bản thân hữu trong giáo dục: Sự khởi đầu của EMG

Một trong những vấn đề thời sự “nóng” nhất ở Việt Nam, ít nhất là ở Sài Gòn, trong những ngày vừa qua là vụ tai tiếng đình đám liên quan đến Sở Giáo Dục của thành phố và một công ty giáo dục tư nhân mang tên EMG.

Theo hàng loạt các tờ báo như Tuổi Trẻ, Tuổi Trẻ Cuối Tuần, Người Lao Động, Thời Báo Kinh tế Sài Gòn, VnExpress, Một Thế Giới… vụ việc này bắt đầu từ nhiều năm trước, khi một công ty giáo dục tư nhân mang tên EMG đã “vận động hành lang” (lobby) xin được giấy phép Bộ Giáo Dục và Ðào Tạo cho triển khai thí điểm chương trình Cambridge tại các trường phổ thông công lập của Việt Nam.

Ðể hiểu tại sao EMG lại làm việc này từ nhiều năm trước, cần phải hiểu rằng tiếng Anh là ngoại ngữ quan trọng nhất ở Việt Nam và là chìa khóa để học sinh sinh viên ra trường có việc làm tốt ở đô thị. Thế nhưng phần lớn, nếu không muốn nói là tuyệt đại đa số, các trường phổ thông công lập của Việt Nam đều không có khả năng giảng dạy môn tiếng Anh.

Học sinh ở các thành phố lớn như Hà Nội hoặc Sài Gòn muốn học tiếng Anh thành công phải đến các trung tâm ngoại ngữ để học vào các buổi tối hoặc cuối tuần. Ðiều này khá phức tạp cho phụ huynh trong cuộc sống hằng ngày như phải có lịch đưa đón con cố định, cuối tuần phải đưa con đi học và chờ để đón con về thay vì có các sinh hoạt gia đình...

Vì vấn đề này nên dần dần hình thành một mô hình mới: các trung tâm tiếng Anh tư nhân ký hợp đồng với các trường phổ thông công lập để mở ra các lớp học tiếng Anh tự chọn ngay tại trường. Với mô hình này, phụ huynh giải quyết được khâu đưa đón, chi phí học tiếng Anh kiểu này cũng không cao vì các trường được quyền chủ động tìm nhà cung cấp (trung tâm tiếng Anh) với giá rẻ nhất và chất lượng thích hợp nhất.

Ðây có vẻ như là một mô hình hoàn hảo cho cả nhà trường lẫn học sinh, phụ huynh, và các trung tâm tiếng Anh

Khi EMG xuất hiện, công ty này có một cách tiếp cận mới. Thay vì chỉ giảng dạy tiếng Anh thông thường như các trung tâm tiếng Anh được mô tả ở trên, họ làm việc với tổ chức CIE của Ðại học Cambridge, xin chấp thuận của CIE để trở thành một dạng đại lý chính thức của CIE ở Việt Nam, có quyền giảng dạy “chương trình Cambridge” như nhiều người vẫn quen thuộc. Chương trình Cambridge là chương trình phổ thông quốc tế của CIE, theo đó học sinh học các môn toán, tiếng Anh, và khoa học đều bằng tiếng Anh, được cấp các chứng chỉ của CIE, và khi tốt nghiệp phổ thông được nhận bằng tú tài quốc tế (IGCSE) của Cambridge.

Mô hình của EMG triển khai khi đó có sức hấp dẫn đặc biệt ở hai khía cạnh chính: thứ nhất, nó cấp các văn bằng quốc tế, một yếu tố đánh thẳng vào tâm lý chuộng văn bằng của phụ huynh Việt Nam (mặc dù học sinh Việt Nam không cần bằng tú tài quốc tế vẫn có thể đi học đại học ở bất kỳ nước nào trên thế giới).

Và thứ hai, nó mang tên Cambridge, một đại học lâu đời, danh tiếng của Anh quốc với thương hiệu đã gần gũi với người Việt từ rất lâu. Vì thế, khi mô hình này ra đời, ngay lập tức nó nhận được sự ủng hộ của phụ huynh học sinh.

Thế nhưng mô hình giảng dạy tiếng Anh kiểu này chưa có tiền lệ ở Việt Nam. Học sinh học phổ thông tại các trường công lập của Việt Nam trước nay vẫn học theo các môn học của Bộ GD&ÐT. Nếu học các môn khác, và cấp bằng khác (như bằng tú tài quốc tế của CIE) thì phải xin phép Bộ. EMG đã lobby Bộ GD&ÐT và xin được một giấy phép thí điểm. Với giấy phép này, EMG đi triển khai trương trình ở một số trường công lập có tiếng tăm ở Hà Nội và Sài Gòn.

Thị trường của EMG sau đó phát triển rất nhanh và tập trung mạnh vào Sài Gòn. Tới cuối năm ngoái, theo số liệu được nhiều báo chí công bố, con số học sinh học theo chương trình Cambridge của EMG lên tới xấp xỉ 5000.

Ðiều đáng nói là sau khi EMG được cấp giấy phép thí điểm, có nhiều đơn vị khác xin giấy phép tương tự để triển khai các chương trình giảng dạy tương tự ở Việt Nam (thí dụ chương trình tú tài quốc tế IGCSE của Edexcel, cũng của Anh quốc), nhưng không được chấp thuận.

Vì thế, EMG nghiễm nhiên trở thành vông ty độc quyền, một mình một chợ, trong việc giảng dạy các chương trình phổ thông quốc tế tại các trường phổ thông công lập. Dựa vào lợi thế này, EMG đã thu học phí được coi là rất cao (khoảng US$150/tháng cho khoảng 6 tiết học/tuần). Số tiền lớn mà EMG thu về được chia lại cho các trường phổ thông công lập liên hệ một phần, còn lại EMG giữ.

Chưa có ai có bằng chứng về việc EMG phải chi ngoài hết bao nhiêu, có phải chi hay không, để lobby nhằm giữ vị trí độc quyền này. Ðiều mà mọi người đều biết là EMG luôn độc quyền nhờ việc Bộ Giáo Dục & Ðào Tạo cùng các Sở Giáo Dục như Sở Giáo Dục thành phố Sài Gòn không cho bất cứ tổ chức nào khác tham gia vào phần giảng dạy của EMG.

Ngoài chuyện thu học phí cao, EMG còn có hàng loạt các vụ tai tiếng khác liên quan đến việc triển khai chương trình. Những việc này bị nhiều tờ báo trong nước phanh phui từ những năm trước. Thế nhưng vị thế độc quyền của EMG vẫn vững như bàn thạch, mặc cho công luận phản đối dữ dội. Số học sinh học theo chương trình Cambridge của EMG vẫn tăng vì một phần là học sinh không có lựa chọn nào khác (do độc quyền), một phần, theo nhiều nguồn tin, là do chính các trường phổ thông công lập ép các học sinh trái tuyến phải đăng ký học chương trình Cambridge của EMG, nếu các em muốn được nhận vào học các trường này.

Dĩ nhiên, ở Việt Nam, một công ty tư nhân không thể nào ngang nhiên thách thức công luận rộng rãi như thế mà vẫn đứng vững như EMG được, nếu không có một thế lực “bảo kê” đứng sau lưng. Nhưng thế lực đó là ai? Câu hỏi này sẽ được trả lời trong bài viết sau.

Trần Vinh Dự
Theo VOA blog

Trần Vinh Dự

Trần Vinh Dự chuyên nghiên cứu, tư vấn, và viết về các vấn đề kinh tế của Việt Nam, Hoa Kỳ và thế giới. Ngoài lĩnh vực sở trường này, ông cũng thường xuyên viết về các vấn đề quan hệ quốc tế liên quan tới Á Châu. Trần Vinh Dự tốt nghiệp tiến sĩ kinh tế tại Đại học tổng hợp Texas ở Austin, làm chuyên gia tư vấn kinh tế cho tập đoàn ERS Group Inc., đồng sáng lập và là cố vấn cho Quỹ nghiên cứu Biển Đông.

Ngăn chặn xung đột và câu chuyện Liên Hiệp Quốc

Kỳ họp thứ 68 của Đại hội đồng Liên Hiệp Quốc đang diễn ra ở New York. Theo LHQ, kỳ họp này dự kiến kéo dài từ ngày 17 tháng 9 đến hết ngày 4 tháng 10.

Đây được coi là một kỳ họp đặc biệt quan trọng vì chương trình nghị sự của nó bàn thảo đến việc thực hiện cái gọi là Mục tiêu phát triển thiên niên kỷ (Millennium Development Goals – MDGs). MDGs được đặt ra từ năm 2000 và được sự đồng thuận của tất cả các nước trong LHQ, bao gồm 8 mục tiêu trọng điểm, từ xóa đói giảm nghèo, phổ cập giáo dục, bình đẳng giới, giảm tỷ lệ tử vong của trẻ sơ sinh, cải thiện sức khỏe bà mẹ mang thai, chống đại dịch HIV/AIDS, bảo vệ sự phát triển bền vững về môi trường, và xây dựng quan hệ quốc tế cho mục tiêu phát triển.

Việc thực hiện xong các mục tiêu của MDGs được nhắm đến là năm 2015. Tới nay, chương trình MDGs đã qua được gần 13 năm và chỉ còn 2 năm nữa là kết thúc. Vì thế, kỳ họp này của Đại hội đồng LHQ cũng bàn về việc xây dựng chương trình nghị sự phát triển của LHQ sau năm 2015 sau khi MDGs chấm dứt.

Sau MDGs, LHQ sẽ đặt trọng tâm vào các vấn đề gì? Có vẻ như mỗi nước có những ưu tiên riêng. Những mục tiêu được đặt ra trong MDGs dẫu sao cũng là những vấn đề dễ đạt được đồng thuận. Các mục tiêu hậu MDGs sẽ là những chủ đề thú vị để tranh luận trong kỳ họp này.

Vì tính chất quan trọng như vậy, nhiều nguyên thủ của các nước đã và sẽ tham gia trong kỳ họp lần thứ 68. Tổng thống Mỹ Barack Obama đã có bài phát biểu hùng biện trước Đại hội đồng hôm 24 tháng 9 vừa qua. Từ phía Việt Nam, phái đoàn của Thủ tướng Nguyễn Tấn Dũng cũng dự kiến tới New York tham dự Phiên thảo luận cấp cao của Đại hội đồng từ ngày 26.

Từ bài phát biểu của Tổng thống Obama, có thể thấy quan tâm hàng đầu của Mỹ tại thời điểm này và trong tương lai vẫn là các vấn đề an ninh toàn cầu, bao gồm câu chuyện khủng bố, xung đột khu vực, an ninh năng lượng, và phát triển và sử dụng vũ khí hủy diệt hàng loạt. Trong ngắn hạn, ông Obama cho rằng “Nỗ lực ngoại giao của nước Mỹ sẽ tập trung vào hai vấn đề cụ thể: việc theo đuổi vũ khí hạt nhân của Iran, và xung đột giữa Israel và khối Arab”.

Vấn đề an ninh toàn cầu dĩ nhiên là vấn đề mà tất cả các quốc gia trên thế giới đều quan tâm. Tuy nhiên, việc sử dụng LHQ như là một cơ chế để giải quyết các vấn đề liên quan đến an ninh toàn cầu thì lại là vấn đề mà mỗi nước có quan niệm khác nhau. Thí dụ câu chuyện xung đột và nội chiến sẽ được xử lý như thế nào. Theo ông Obama, “LHQ được lập ra để ngăn chặn chiến tranh giữa các quốc gia, nhưng ngày nay chúng ta đang phải đối mặt với các thách thức là làm thế nào ngăn chặn việc giết chóc trong nội bộ các nước” và “điều này đòi hỏi cách nghĩ mới và các lựa chọn khó khăn”.

Khó khăn theo cách nói của Tổng thống Obama là dễ hiểu, vì nước Mỹ từ trước tới nay vẫn bị chỉ trích từ hai phía, một bên chê trách nước Mỹ (và cả LHQ) không can thiệp đủ mạnh nên dẫn tới các cuộc nồi da xáo thịt, huynh đệ tương tàn trong nội bộ ở nhiều nước trong khi Mỹ và cộng đồng thế giới quá chậm chễ hoặc thậm chí ngó lơ. Phía bên kia lại chỉ trích Mỹ thọc gậy bánh xe, can thiệp vào công việc nội bộ của nước khác, và nhiều khi hành động mà không được sự chấp thuận của Hội đồng Bảo An LHQ. Ngay cả khi có nghị quyết của LHQ thì vấn đề chủ quyền quốc gia, và cơ chế để LHQ can thiệp cũng không rõ ràng và vẫn chỉ là cuộc mặc cả của các nước lớn.

Về phía Việt Nam, bà Pratibha Mehta, điều phối viên thường trú LHQ, cho rằng Việt Nam là một trong những quốc gia đi đầu về thực hiện mục tiêu Thiên niên kỷ và là một trong 6 quốc gia có những thành tựu đáng kể trong việc xóa đói giảm nghèo với tỷ lệ đói nghèo giảm còn 1/3. Việt Nam cũng có những thành tích tốt trong giáo dục cơ bản, chỉ số về y tế, giảm tỷ lệ tử vong bà mẹ và trẻ sơ sinh. Theo bà Pratibha Mehta, thì “về tổng thể thành tích này rất đáng được ca ngợi và ghi nhận ở Liên Hiệp Quốc cũng như toàn cầu”.

Thế nhưng nhìn về phía trước, sau MDGs sẽ là cái gì quan trọng đối với Việt Nam? Trong số các vấn đề sẽ được LHQ cân nhắc, cũng giống như Mỹ, an ninh và hòa bình cũng là vấn đề sát sườn đối với Việt Nam. Việt Nam cần một môi trường khu vực và quốc tế hòa bình để phát triển. Nhưng Việt Nam cũng đang gặp khó khăn vì câu chuyện chủ quyền ở Trường Sa và Hoàng Sa. Trung Quốc đang ngày càng mạnh lên cả về kinh tế và quân sự và thái độ của Trung Quốc liên quan đến Biển Đông đang ngày càng cứng rắn hơn. Tuy việc tiến hành chiến tranh để chiếm đóng khu vực này vẫn là một lựa chọn mà Trung Quốc ít khả năng sẽ thực hiện trong tương lai gần, nhưng nước này vẫn đang sử dụng các biện pháp để áp đặt quyền kiểm soát trên thực tế ở khu vực Biển Đông.

Cho dù một cuộc xung đột quân sự có xảy ra đi chăng nữa, thì với tư cách là một thành viên thường trực của Hội đồng Bảo An, Trung Quốc có thể chặn đứng tất cả các nỗ lực của LHQ trong việc can thiệp vào cuộc xung đột này. Nói cách khác, Việt Nam sẽ không được LHQ “bênh” nếu xảy ra xung đột quân sự. Nói rộng ra một chút, thì bất cứ nước nào có xung đột quân sự với các nước thành viên thường trực của Hội đồng Bảo An cũng sẽ không được LHQ “bênh”.

Đây là một vấn đề lớn. Và để tránh phải rơi vào tình trạng này, Việt Nam sẽ phải góp sức vào quá trình vận động để hình thành các cơ chế “vòng ngoài” nhằm ngăn chặn xung đột vũ lực ngay từ đầu. Vì thế, sẽ rất có ý nghĩa nếu Việt Nam tích cực tham gia bàn thảo và đóng góp về việc xây dựng các cơ chế liên quan đến an ninh toàn cầu, đến xung đột và giải quyết xung đột giữa các nước.

Trong chuyến đi tuần này của Thủ tướng Dũng tới LHQ, ông Dũng được dự kiến sẽ có bài phát biểu quan trọng về lập trường của Việt Nam đối với nhiều vấn đề lớn của LHQ, trong đó có vấn đề về an ninh và hòa bình. Trong cuộc phỏng vấn mới đây với báo Điện Tử Chính Phủ, ông Lê Hoài Trung, Đại sứ Việt Nam tại LHQ chia sẻ rằng “chuyến đi này rất quan trọng vì đây là dịp để chúng ta có thể giới thiệu và trao đổi ở cấp lãnh đạo Nhà nước về chính sách, đường lối đối ngoại và đường lối đổi mới toàn diện của chúng ta, cũng qua đó để tranh thủ sự ủng hộ của Tổng Thư ký LHQ và các nước trong vấn đề đảm bảo môi trường quốc tế hòa bình và góp phần huy động thêm nguồn lực cho phát triển.”

Trần Vinh Dự
Theo blog Trần Vinh Dự

---

Trần Vinh Dự

Trần Vinh Dự chuyên nghiên cứu, tư vấn, và viết về các vấn đề kinh tế của Việt Nam, Hoa Kỳ và thế giới. Ngoài lĩnh vực sở trường này, ông cũng thường xuyên viết về các vấn đề quan hệ quốc tế liên quan tới Á Châu. Trần Vinh Dự tốt nghiệp tiến sĩ kinh tế tại Đại học tổng hợp Texas ở Austin, làm chuyên gia tư vấn kinh tế cho tập đoàn ERS Group Inc., đồng sáng lập và là cố vấn cho Quỹ nghiên cứu Biển Đông.

Vẫn chuyện cấm dạy chữ và cuộc đua vào trường tốt

Không gì ngăn được “rat race”

Đứng về phía quản lý hành chính, việc chia theo tuyến (Việt Nam) hay zone (Mỹ) như đã trình bày trong một bài trước là nhằm giảm áp lực của các trường tốt nhất và tạo điều kiện cho các trường bình thường có thể tuyển sinh.

Ở Mỹ, vì học trường tư phải đóng học phí cao (thường là trên 20 nghìn Đô la mỗi năm) trong khi học trường công lập hoàn toàn miễn phí, các trường công lập tốt nhất thường rất khó xin vào, thậm chí khó hơn cả trường dân lập tốt. Vì lý do này, phụ huynh buộc phải “đối phó” bằng cách mua hoặc thuê nhà ở trong zone của các trường công lập tốt nhất nếu có điều kiện. Giá nhà trong vùng của các trường tốt nhất vì thế luôn cao hơn hẳn các vùng khác và luôn ổn đình chứ không dễ gặp tình trạng “xì”/“vỡ” bong bóng bất động sản.

Cách làm ở Mỹ dẫn tới việc những gia đình khá giả có thể mua được nhà trong các khu vực có trường tốt. Bố mẹ nghèo ít khi có điều kiện mua hoặc thuê nhà trong khu vực có trường tốt, vì vậy con cái bắt buộc phải vào học các trường bình thường. Các trường tư tốt nhất thì vừa tốn kém do học phí cao, vừa khó xin vào do điều kiện tuyển sinh ngặt nghèo. Theo Tạp chí New York, nếu như trung bình hồi năm 2000 mỗi gia đình phải nộp hồ sơ tới khoảng 5 hoặc 6 trường cho một học sinh xin vào lớp mầm non thì ngày nay họ phải nộp tới 10 trường mới hi vọng con mình được nhận vào một trường ưng ý.

Còn ở Việt Nam, cơ chế phân tuyến chưa dẫn đến tình trạng giá nhà gắn liền với uy tín của trường học trong vùng như ở Mỹ. Trái lại, ở Việt Nam phụ huynh thường phải tốn phí để “chạy” cho con mình vào trường công tốt. Thường việc này diễn ra dưới hai hình thức “chạy tuyến” (nhập hộ khẩu về nơi có trường tốt mặc dù không ở đó) hoặc chạy cho con học trái tuyến.

Gần đây báo Thanh Niên đăng lại kết quả một khảo sát của trường ĐH Mở TP.HCM thực hiện trong tháng 3-2012 cho thấy trong số 150 phụ huynh được hỏi ý kiến, có tới 45,3% có con học trái tuyến. Cũng trong số này, có tới 54,4% phụ huynh thừa nhận đã “chạy” trường cho con và 64,9% cho rằng việc chạy trường là bình thường.

Theo kinh nghiệm của nhiều phụ huynh đã tham gia chạy trường, việc “chạy” trường cho con cũng gần giống như việc tham gia đấu thầu. Mỗi giáo viên hoặc cán bộ trong trường thường có một vài suất “ưu tiên”. Tại một vài trường tốt nhất, các suất này có nhiều phụ huynh muốn “mua” và vì thế giá mua rất cao, có thể lên đến 4 hoặc 5 nghìn USD cho một suất. Vì không có cơ chế nào rõ ràng để việc mua - bán diễn ra minh bạch, trong nhiều trường hợp phụ huynh chi tiền “chạy”, sau đó chờ phản hồi. Trong trường hợp có người “chạy” với giá cao hơn, phụ huynh này sẽ được trả lại tiền và phải đi xin cho con học ở chỗ khác.

Đương nhiên đây là một cơ chế rất kém hiệu quả cho cả nhà trường lẫn phụ huynh. Tuy nhiên, vì các cán bộ hay giáo viên này không thể công khai “bán suất” nên việc chạy và chờ đợi may mắn theo kiểu này vẫn là việc mà các phụ huynh phải làm.

Nhà nước và phụ huynh nên làm gì?

Đứng về phía nhà nước, nhà nước không thể, và không nên, gánh vác nhiệm vụ đảm bảo công bằng cho học sinh khi xin vào các trường công lập tốt nhất. Việc của nhà nước là đầu tư và nâng cao chất lượng của cả hệ thống trường công, trong đó đặc biệt là các trường công có chất lượng chưa thực sự tốt. Nhà nước cũng không nên áp đặt các trường tư về quy cách xét tuyển đầu vào của họ, bao gồm cả việc thi tuyển đầu vào.

Đối với trường tư thục vì lợi nhuận, uy tín của trường, sự thành công của học sinh khi tốt nghiệp ra trường chính là yếu tố quyết định sự tồn tại của họ, vì thế việc xét tuyển đầu vào chính là quyền lợi chính đáng mà họ phải có. Việc cấm xét tuyển đầu vào đối với trường tư xem ra là việc làm vô lý và cần phải bãi bỏ.

Đứng về phía phụ huynh, cho con học ở các trường tốt nhất là một nguyện vọng đáng trân trọng. Tuy nhiên, nói như Andrew Marks, phóng viên Tạp chí New York, thì “sự hoảng loạn và phấn khích của việc xin học mầm non cho con cũng tựa như việc một nửa thành phố New York cố chen chân vào một nhà hàng sang trọng bậc nhất thành phố vào tối thứ Bảy.

Đương nhiên là bạn muốn đến đó, và muốn khoe với bạn bè rằng mình được ngồi ngay cạnh Michael Douglas hay Catherine Zeta-Jones, nhưng liệu bạn sẽ có một bữa ăn tồi hay không nếu bạn không đến đó?”

Trần Vinh Dự
Theo blog Trần Vinh Dự

---

Trần Vinh Dự

Trần Vinh Dự chuyên nghiên cứu, tư vấn, và viết về các vấn đề kinh tế của Việt Nam, Hoa Kỳ và thế giới. Ngoài lĩnh vực sở trường này, ông cũng thường xuyên viết về các vấn đề quan hệ quốc tế liên quan tới Á Châu. Trần Vinh Dự tốt nghiệp tiến sĩ kinh tế tại Đại học tổng hợp Texas ở Austin, làm chuyên gia tư vấn kinh tế cho tập đoàn ERS Group Inc., đồng sáng lập và là cố vấn cho Quỹ nghiên cứu Biển Đông.