Phong trào Tree Hugs Hà Nội – Bước chuyển cho Xã hội Dân sự ở Việt Nam

Khi chiến dịch thay thế 6700 cây xanh trên tổng số 30.000 cây xanh tại Thành phố Hà Nội được sự cho phép của chính quyền Hà Nội ngang nhiên diễn ra trên khắp các con phố lớn, một cuộc vận động dân sự đã nhanh chóng diễn ra. Trong vài ngày, phong trào đã nhanh chóng lan rộng, nhiều người dân ở các vị trí xã hội khác nhau, cùng phản ứng và lên tiếng biểu thị sự phẫn nộ trước quyết định vô trách nhiệm, kém hiểu biết và nhiều động cơ trục lợi của một số quan chức Hà Nội (Đọc thêm bài báo: “Có nên coi việc chặt cây xanh ở Hà Nội là “phá hoại có tổ chức” hay không?”). Phong trào này có tên: “Tree Hugs Hà Nội”, với câu nói ngộ nghĩnh: “Anh sẽ ôm em để không ai cưa em được”

Hà Nội những ngày “ôm cây”

Ngay ngày đầu tiên các cây xanh bị đốn hạ, một Fanpage Facebook đã được thành lập có tên: “6700 người vì 6700 cây xanh” đã được thành lập. Ngay sau đó, một loạt các group khác nhau như “6700 cây xanh”, “Chiến dịch cứu 6700 cây xanh Hà Nội”, “Dự án phủ vàng 6700 cây xanh Hà Nội”… cũng góp phần lên tiếng, đưa ra các hoạt động vận động gìn giữ từng gốc cây ở Hà Nội.

Nhiều người dân vì quá yêu cây, đã trèo lên cây để ôm cây, giữ không cho các nhân viên cưa chặt cây xanh. Nhiều bạn trẻ tổ chức đeo ruy băng trên các gốc cây ở Hà Nội. Nhiều biểu ngữ rất xúc động được dán trên các gốc cây như: “Tôi là một cái cây khỏe mạnh, xin đừng chặt tôi”

Mặc dù các lực lượng như Công An, dân phòng đã đi gỡ tất cả các biểu ngữ và băng rôn nhưng ngay hôm sau, các ruy băng lại tiếp tục được treo lên.

Một bức thư ngỏ của các Tổ chức và công dân Thành phố Hà Nội về việc chặt và thay thế 6700 cây xanh đã được đăng tải trên Tử Tế Là. Tính đến ngày 22/3 năm 2015, khoảng 1 tuần sau những ngày đầu phát động phong trào, đã có 22.080 chữ ký. Sau cuộc họp báo tại UBND Thành phố Hà Nội vào ngày 20/3, mặc dù Chiến dịch đã được lệnh “tạm dừng”, nhưng người dân Hà Nội không vừa lòng với kết quả “nửa vời” ấy, cùng với một loạt các câu hỏi vẫn chưa được giải trình như: Số gỗ bị chặt sẽ được đưa đi đâu? Kinh phí trong toàn bộ quá trình thay thế cây xanh này như thế nào?…

Cũng trong buổi sáng ngày 22/3, một cuộc picnic vì cây xanh Hà Nội đã được tổ chức quanh khu vực hồ Thiền Quang. Nhanh chóng cuộc picnic đã trở thành cuộc tuần hành ôn hòa khá lớn ở Hà Nội. Bầu không khí phẫn nộ không thua gì những cuộc Biểu tình chống Trung Quốc sau sự kiện Trung Quốc cắm dàn khoan ở Biển Đông, nhưng lần này ôn hòa và ít xô xát hơn.

Các luật sư có uy tín như Vũ Trần Hải, Nguyễn Hà Luân, Lê Văn Luân… cũng ký tên vào Thư ngỏ, ngoài ra các ông còn yêu cầu điều tra và xử lý các cán bộ đã tham mưu cho đề án đốn hạ cây xanh. Những người nổi tiếng như NSƯT Chiều Xuân, GS Ngô Bảo Châu, nhà thơ Phan Thị Thanh Nhàn, Giáo sư Cù Trọng Xoay, Ca sĩ Tuấn Hưng… cũng đều lên tiếng bảo vệ cây xanh ở Hà Nội.
Chưa bao giờ người dân Hà Nội và các tổ chức dân sự lại đồng lòng với nhau để đưa ra một yêu sách, thể hiện tiếng nói và quyền làm chủ của mình đến vậy. Mặc dù mới bước đầu thành công, nhưng phong trào “Tree Hugs” ở Hà Nội đã đánh dấu một bước chuyển trong sự phát triển Xã hội dân sự ở Việt Nam.

Điều gì đã tạo nên phong trào “Tree Hugs Hà Nội”

Quyết sách của chính quyền ở Hà Nội về việc chặt 6.700 cây xanh đã gây phẫn nộ quá lớn. Đã là người Hà Nội hoặc có thời gian gắn bó với Hà Nội, ai cũng yêu những hàng cây xanh cổ thụ thẳng tắp trên các con phố. Không phải chỉ có ý nghĩa bảo vệ môi trường, cây xanh Hà Nội còn in đậm trong ký ức của mỗi người dân thành phố. Một mối liên hệ mang tính cảm xúc sâu sắc đã hình thành giữa cây Hà Nội và người Hà Nội. Việc đốn hạ dồn dập cây xanh đã vô tình gây nên cảm xúc đau đớn, thương cảm, dẫn đến giận dữ của người dân. Phẫn nộ – chính là trạng thái cảm xúc, là động lực để thúc đẩy người dân và các tổ chức cùng lên tiếng. Trong khi ấy, bao năm nay giá xăng tăng, giá điện tăng, bị dùng thuốc giả, bị đối xử bất công… người dân Hà Nội chỉ than vãn mà không phản ứng thực sự. Chỉ khi nào, một điều bất hợp lý đánh động vào cảm xúc của người dân Hà Nội thì lúc ấy, dân Hà Nội mới lên tiếng. (Trước đó, các cuộc biểu tình chống Trung Quốc vào năm 2011, 2014 cũng đã chạm đến trạng thái cảm xúc này).

Cũng trong phong trào này, các tổ chức Xã hội dân sự (cả chính thống và không chính thống) đã có sự phối hợp nhịp nhàng và ôn hòa với nhau. Mặc dù chính quyền “nôn nóng” chặt cây, nhưng các tổ chức này đều gấp rút mà bình tĩnh. Dù rất bức xúc, nhưng các cuộc biểu tình đều không diễn ra trước cuộc họp báo tại UBND Hà Nội vào ngày 20/3. Phần đối thoại với chính quyền đã được các đại diện của NGOs trên địa bàn Hà Nội và các nhà báo thực hiện thành công, khiến các quan chức Hà Nội không còn có thể cố chấp lấp liếm sai lầm nghiêm trọng của mình và ký quyết định “tạm dừng”. Song song với hoạt động đối thoại, các tổ chức không chính thống cùng với người dân thành phố biểu thị một cách ôn hòa trên từng gốc cây và trên một loạt các facebook cá nhân. Sự tham gia lên tiếng của những người nổi tiếng cũng phần nào gia tăng sự cộng hưởng những tiếng nói bảo vệ cây.

Một nguyên nhân khác đã tạo nên phong trào Tree Hugs Hà Nội đó là tính chất hoàn toàn dân sự của phong trào này. Không bị dẫn lối bởi chính trị hay các luận điệu chính trị, phong trào Tree Hug giải quyết một vấn đề dân sự và xuất phát từ ý thức của mọi công dân. Cùng với đó, phong trào Tree Hugs Hà Nội không cố tạo nên các “nhân vật anh hùng cá nhân” của phong trào, mà mỗi người dân bảo vệ cây, dù là trực tiếp xuống đường ôm cây; hay chia sẻ ảnh, video, bài viết; hay lên tiếng trên báo chí; hay góp phần thống kê khảo sát, hay tham dự các buổi đàm phán, chất vấn với chính quyền… đều là những anh hùng vô danh bảo vệ cây. Bởi vậy, phong trào Tree Hugs Hà Nội không bị giới hạn bởi sự khác biệt của tư tưởng chính trị, tôn giáo hay tầng lớp xã hội…

Không chỉ dừng ở quyết định “tạm dừng”

Như đã nói ở trên, những người yêu cây Hà Nội không vừa lòng với quyết định “tạm dừng” của các quan chức Hà Nội. Qua sự kiện 6700 cây xanh này, một loạt các vấn đề đã được đặt ra.

1. Cần có cơ chế trưng cầu dân ý với các quyết định lớn của chính quyền, gây ảnh hưởng đến đời sống của người dân.

2. Cần có cơ chế minh bạch thông tin cho các quyết sách của chính quyền, để tránh tình trạng lạm quyền và tham nhũng.

3. Cần nghiêm túc truy vấn và xử phạt với các quan chức đưa ra quyết sách sai lầm và các chuyên gia tư vấn không đảm bảo độ chính xác và khoa học.

4. Cần có không gian cho Xã hội dân sự ở Việt Nam phát triển. Chiến dịch đốn hạ cây xanh lần này thất bại là nhờ vào các hoạt động Xã hội dân sự ôn hòa, có văn hóa, nhưng vẫn thẳng thắn, kịp thời. Để tránh các sai lầm nghiêm trọng của chính quyền được thực thi, có thể gây ra các mối họa khôn lường trong tương lai, xã hội dân sự cần được cho phép hoạt động tại Việt Nam.

Hà Thủy Nguyên
Theo Book Hunter Club

Quyền lực của phe trung lập

Thế giới trong nhiều thế kỷ luôn bị phân cực, hoặc Thiện hoặc Ác, hoặc cực Tả hoặc cực Hữu, hoặc Độc tài hoặc Dân chủ… Sự phân cực này tạo ra những trạng thái tâm lý phân cực, hoặc rất cuồng tín hoặc rất bài trừ, và thường tạo ra một vòng lặp trong hành vi: Vì rất cuồng tín nên bài trừ những gì khác biệt với niềm tin của mình. Hiện trạng này xảy ra ở khắp mọi nơi trên thế giới và trong mọi lĩnh vực của đời sống, đặc biệt là chính trị và tôn giáo. Những người nằm ở giữa 2 phân cực này được mô tả bằng một trạng thái vô cùng khó khăn: “Đi thăng bằng trên dây”. Trước đây, những diễn viên xiếc “đu dây” này luôn chịu sự chèn ép của 2 cực, nhưng đến nay, khi thông tin trở nên đa chiều hơn, trật tự này đã dần thay đổi.

Một thế giới đa chiều đang hình thành

Ở những thời đại trước, việc luân chuyển thông tin rất khó khăn, con người hoàn toàn phụ thuộc vào cộng đồng mà họ gắn bó như quốc gia, tôn giáo, Đảng phái… Bởi thế, việc cá nhân gắn kết với một cực nào đó trong xã hội không chỉ tạo cho con người sự ổn định về tâm lý mà còn cho họ sự an toàn trong việc sinh tồn. Con người luôn cảm thấy an toàn hơn khi ở trong một cộng đồng với những người giống nhau – một trạng thái mà chúng ta vẫn gọi là “sự đoàn kết”. Nhà kinh tế học được giải Nobel người Ấn Độ Amartya Sen đã có một cuốn sách rất thú vị đề cập đến vấn đề này có tên “Căn tính và bạo lực” (Identity and Violence). Trong đó, ông cho rằng, chính sự bảo vệ căn tính của mình đã gây ra những hỗn loạn và bạo lực trong xã hội. Trong khi ấy, con người có thật sự được sinh ra trong trạng thái phân cực ấy hay không?

Từ sau thế kỷ 17, nhu cầu chinh phạt những vùng đất mới của người phương Tây đã dần xóa nhòa những phân tách về địa lý, tuy nhiên, với tâm lý của người chinh phạt, họ luôn có mong muốn áp đặt văn hóa của mình lên các vùng đất thuộc địa. Tâm lý này lập tức gặp phải sự chống đối của văn hóa địa phương các nước thuộc địa. Đó thực sự là cuộc chiến của các căn tính. Tình trạng này tiếp tục kéo dài đến hết thế kỷ 20 và vẫn còn rơi rớt lại đến ngày nay. Đứng trước một thế giới phân cực như vậy, các học giả, các nhà khoa học, văn nghệ sĩ… thực sự đều là những lớp người “đi trên dây” , bởi họ hiểu rằng sự phân biệt chính là gốc rễ của mọi bạo lực đang diễn ra. Nhưng cũng chính nhờ nhu cầu cần mở rộng sự chinh phạt và thâu tóm thế giới của các cường quốc như Anh, Mỹ, Pháp, Đức, Nga… mà các phương tiện giao thông và truyền thông trở nên hiện đại hơn. Một thế giới kết nối nhanh hơn, mạnh hơn, đa chiều hơn đã được mở ra nhờ các tuyến giao thông toàn cầu và Internet.

Ở một thế giới như vậy, các cá nhân, đúng như Amartya Sen đã nhận định, đột nhiên tham gia vào cùng một lúc nhiều hệ thống hơn trong xã hội, có nhiều căn tính hơn và vì thế, chúng ta trở nên đa nguyên hơn. Như vậy, ta có thể thấy, con người hoàn toàn có thể đa nguyên một cách nội tại chứ không nhất thiết phải ở trong một cực nào đó. Nếu đã ở trong một cực và yêu cầu họ chấp nhận những cực khác là một điều gần như không thể bởi bị ràng buộc bởi ý thức hệ, quy định, trật tự của hệ thống đó. Ví dụ như, nếu ai đó là một Đảng viên Đảng Cộng Sản sẽ không dễ dàng gì chấp nhận và đối thoại với một người hoạt động Dân chủ, và ngược lại. Cuộc giằng co này hoàn toàn có thể gây ra tình trạng xung đột kéo dài thậm chí là chiến tranh. Mặc dù con người hoàn toàn có thể đa nguyên nhưng hầu hết các nhóm người, các tổ chức đều không thể chấp nhận điều này ở các thành viên của mình và luôn tìm cách lôi kéo thành viên tiếp tục bám víu vào tổ chức, các nhóm người mà họ lựa chọn làm căn tính chính thống. Và giờ đây, cuộc chiến không phải là của các cực với nhau mà trở thành cuộc chiến của các hệ thống đơn cực để tiêu trừ đi tính đa nguyên nội tại của cá nhân.

Phe trung lập đang trở nên mạnh hơn

Trạng thái trung lập có thực sự là một trạng thái đu dây hay không, đúng về mức độ nguy hiểm nhưng không hoàn toàn đúng về bản chất. Những người giữ thái độ trung lập đều là những người có mong muốn giữ được sự đa nguyên nội tại của mình. Một chính phủ trung lập thật sự chỉ có thể được hình thành bằng các tiềm lực nội tại của chính mình, và nhờ thế tránh được tình thế phải lệ thuộc chủ yếu vào một cực nào đó trong bản đồ chính trị thế giới. Một tổ chức trung lập được xây dựng nên bởi năng lực đa dạng của các cá nhân và tư tưởng đa chiều của nhóm lãnh đạo.

Với sự kết nối đa chiều của kỷ nguyên thông tin, phe trung lập đang thoát khỏi vị trí thiểu số và bị thôn tính của mình mà chủ động khẳng định vị trí quyết định của mình trong cuộc chiến của các phe được phân cực rõ ràng. Ở tầm cỡ quốc gia, một ví dụ điển hình cho sức mạnh của trung lập là Ấn Độ. Quốc gia này đang đứng giữa 2 trục tranh chấp ở khu vực Châu Á – Thái Bình Dương là Liên minh Nga – Trung chống lại các Đồng minh của Hoa Kỳ bao gồm Singapore – Nhật Bản – Hàn Quốc. Trong cuộc chiến này, Ấn Độ hiện đang giữ thái độ trung lập và vị thế trung lập cùng với các tiềm lực của mình có thể cho phép đất nước này “đu dây” an toàn. Nhưng sẽ thế nào nếu số lượng các nước trung lập có thể liên kết với nhau một cách công bằng hơn thay vì để rơi vào tình trạng bị các nước lớn tranh nhau thao túng. Trước đây, Liên minh EU, Asean ra đời nhằm mục đích tạo ra các liên minh Trung lập, nhưng sau một thời gian, hầu hết các tổ chức này đều dần bị mua chuộc và chèo kéo từ các phe đang xảy ra xung đột và tranh chấp. Có thể rằng, để các quốc gia trung lập có khả năng giữ vững sự trung lập của mình thì trước hết mô hình nhà nước của họ phải được thiết kế dựa trên nguyên tắc đa nguyên và hợp tác chứ không phải sự phân cực.

Các quốc gia trung lập hiện nay đều có 2 hình thức chính thể: Hoặc dân chủ đa đảng, hoặc chuyên chế toàn trị. Cả 2 hình thức này đều đưa người dân vào tình trạng bị phân cực theo các cách khác nhau. Với hình thức dân chủ đa đảng, việc các cường quốc lôi kéo bằng việc hỗ trợ cho các Đảng đối lập nhau sẽ trở thành một cuộc chiến (có thể đổ máu hoặc không). Với hình thức chuyên chế toàn trị thì việc thâu tóm thậm chí còn trở nên dễ dàng hơn, và sự phân cực sẽ trở thành cuộc chiến của chính quyền và người dân, hoặc may mắn hơn, với các phe nhóm chống đối.

Trong khi ấy, số lượng các công dân, đặc biệt là các công dân trẻ, ôn hòa hơn và có sự đa nguyên nội tại sẽ không muốn lựa chọn một cực nào đó cố định, giống như Ấn Độ hiện nay, đang ngày càng gia tăng. Không còn gói gọn trong giới học giả, nghiên cứu khoa học, văn nghệ sĩ, lớp người này thậm chí có thể xuất thân từ rất nhiều tầng lớp khác nhau trong xã hội như học sinh – sinh viên, công nhân – nông dân, doanh nghiệp… Những tầng lớp này đều là những người tạo ra nền tảng cho xã hội và đặc tính công việc của họ, thậm chí còn không nhất thiết phải phân cực. Trước giờ, những người trung lập này, hoặc bị coi là đám người không có chính kiến, hoặc bị coi là đám cừu để các chính trị gia chăn dắt, thì thời điểm hiện giờ chính là thời điểm của họ.

Nếu ý thức được sức mạnh của kẻ đứng ngoài các cuộc chiến của mình, những người trung lập sẽ nhận thấy rằng chính họ là người quyết định xu hướng của xã hội chứ không phải nhà nước hay các tổ chức lãnh đạo. Sự trung lập cả trong tư tưởng và vị thế sẽ khiến họ biết cách lựa chọn thật sự những quyết sách đúng đắn và thiết thực thay vì bị dẫn hướng theo các quyết sách mang tính chất lợi ích nhóm. Sự lớn mạnh của phe đối lập sẽ làm giảm thiểu dần nền chính trị bị dẫn dắt bởi các chính khách mà thay vào đó là một nền chính trị ít tính chính trị.

Hà Thủy Nguyên
Theo Book Hunter Club

Pinocchio nguyên bản thật sự nói gì về dối trá

Bài viết này được trích từ “Tình yêu và Dối trá: Một tiểu luận về Sự Trung thực, Lừa gạt và Sự khởi phát và Nuôi dưỡng của Ái tính” ở FSG vào 3/2.

Trong series truyện “Những cuộc phiêu lưu của Pinocchio” (1881-1883) của Carlo Collodi, nguyên bản của bộ phim “Pinocchio” do Walt Disney sản xuất, cậu bé Pinocchio không giống chút nào đứa trẻ lý tưởng của Rousseau, mà được tạo ra một cách ngỗ nghịch. Trên thực tế, cậu bé đã hành xử rất tệ ngay trước khi được tạo ra: khi còn là một khúc gỗ, nó đã khơi mào cuộc ẩu đả giữa Geppetto và chủ của nó, và khi trở thành con rối, cậu ta ngay lập tức thích thú với đủ trò phá phách: sỉ nhục Geppetto ngay sau khi có miệng, cười nhạo ông, chạy trốn khỏi ông… Nói ngắn gọn, cậu bé cư xử như một đứa trẻ hai tuổi điển hình khi hai tuổi có thể coi là không biết cư xử. Collodi dường như có ẩn ý gì đó đến Rousseau. Khi con dế già trăm tuổi thông thái hỏi Pinocchio tại sao cậu bé muốn bỏ nhà, Pinocchio nói rằng: “Tôi sẽ phải đi học và sẽ phải học bài chỉ bởi cả tình yêu và sự ép buộc. Tự tin mà nói, tôi chả thích đi học; hái hoa bắt bướm thú vị hơn nhiều, hoặc trèo cây để bắt chim con”. Trái với Rousseau, Collodi nghĩ rằng một đứa trẻ nhỏ không phải chịu đựng nền giáo dục truyền thống sẽ chỉ ngỗ nghịch hơn và sẽ “trưởng thành như một con lừa hoàn hảo” (như con dế đã cảnh báo, và tiên tri đã thành sự thật – Pinocchio sau này biến thành một con lừa).

Lời nói dối thật sự trong truyện không phải xuất phát từ Pinocchio, mà xuất phát từ Geppeto, người đã bán chiếc áo của mình để mua sách học cho Pinocchio. Ông đã nói dối cậu, nói rằng ông bán nó “Bởi vì cha thấy nó quá nóng”. (Đây là một ví dụ kinh điển về một lời nói dối gia trưởng với dụng ý tốt, mà cả Phật giáo và Plato đều cho phép). Điều thú vị là Pinocchio hiểu rằng người tạo ra cậu đã thật sự làm gì, “và không thể kìm được sự xúc động của trái tim đang rung động, vòng tay quanh cổ Geppetto rồi hôn lấy hôn để“. Vì vậy Pinnochio có một trái tim lương thiện và đủ khôn khéo để hiểu rằng Geppetto đã nói dối mình vì lòng tốt; đơn giản rằng Pinocchio thích cư xử sai trái, và chưa học được cách thức của thế giới. Khi con cáo và con mèo xuất hiện, cậu dễ dàng bị dụ dỗ.

Bởi vì lời nói dối của Geppetto là một kiểu điển hình, trước khi chúng ta tiếp tục quay lại câu truyện về Pinocchio, cũng đáng để quan tâm tới khái niệm về sự thật của Dietrich Bonhoerffer. Bonhoeffer lập luận rằng nó là sự chất phác và sự dối lừa, thậm chí có thể là nguy hiểm khi giả thiết rằng sự thật thông thường luôn truyền tải một cách điển hình những gì chúng ta ám chỉ khi bàn về việc nói thật. Đương nhiên, chúng ta thường nói dối một cách chân thật, và vì những nguyên nhân luân lý đáng trách. Chúng ta cũng thường đưa ra các tuyên bố rằng không có sự thật thông thường, mà trên thực tế là những lời nói dối thuông thường – trong khi truyền tải một sự thực sâu hơn mà trong đó một tuyên bố chân thành không thể được bộc lộ. Cho nên, ví dụ như nếu Geppetto nói với Pinnochio rằng: “Cha bán cái áo để mua sách cho con”, ông ấy đã nói một sự thật thông thường, nhưng Pinocchio có thể hiểu thành “Nhìn những gì cha đã hi sinh cho con này!”. Bằng cách nói với Pinocchio rằng ông bán chiếc áo vì nó quá nóng – một lời nói dối – ông đã truyền tải với Pinocchio rằng “Chiếc áo ấy không thực sự quan trọng với cha, và cuốn sách của con nữa, cha không muốn con cảm thấy tệ về việc cha đã bán cái áo của mình”. Đây là một ví dụ rất hay về những gì Bonhoeffer muốn nói về sống chân thật với những ý nghĩa quan trọng hơn trong giao tiếp dường như không thể được truyền tải trong các bản tường trình nghiêm túc. Qúa nhiều những câu chuyện chúng ta kể với trẻ em thuộc dạng này như Santa Claus chẳng hạn. Liệu có bao nhiêu câu chuyện mà những đứa trẻ đã được nghe kể, không phải để lừa gạt mà để truyền tải những điều nếu nói thẳng thừng sẽ gây ra hiểu lầm hoặc tổn thương?

Đầu tiên Pinocchio không hoàn toàn nói dối, lời nói dối đầu tiên đã bị Collodi xác định như một lời nói dối, và cơ hội cho Pinocchio trưởng thành chính là chiếc mũi khổng lồ – cho đến khi cậu bị con cáo và con mèo lừa, cậu học được rằng nói thật (trong trường hợp này là vì đồng tiền vàng cậu có) có thể khiến cậu gặp rắc rối. Cậu kể với cô tiên về câu chuyện con mèo và con cáo đã ăn trộm tiền vàng của cậu và cậu rơi vào tay của những tên giết người khi cô tiên hỏi câu: “Thế còn bốn xu con đã để nó ở đâu?”, “Con đã làm mất chúng rồi”. Pinocchio lại nói dối, vì chúng đang ở trong túi cậu.

Mỗi khi cậu nói dối, chiếc mũi lại dài ra – lần này, dài thêm bằng 2 ngón tay nữa, sau khi nói dối hai lần liên tiếp nữa, trong khi ấy cô tiên cười nhạo cậu, và tội nghiệp Pinocchio,“khá lúng túng” khi nhận ra chiếc mũi cậu dài đến mức cậu không thể chạy trốn khỏi nhà để che giấu sự xấu hổ được; chiếc mũi cứ dài ra với kích cỡ khổng lồ khiến cho không thể lọt vừa cửa ra vào.

Một loạt các lời nói dối của Pinocchio đều do được dạy. Lần đầu tiên là vì cậu lo lắng về việc làm mất ba đồng tiền vàng. Lời thứ hai là để chống đỡ cho lần đầu: cô tiên hỏi cậu về nơi cậu đánh mất đồng tiền vàng va cậu phải đưa ra lời giải thích (như Walter Scott đã nói “Ôi một mạng lưới rối bù được thêu dêt/khi lần đầu chúng ta lừa lọc!”) Nhưng cô tiên đã thử cách “lọ bánh ngọt bị vỡ” một kiểu tra hỏi để phơi bày lời nói dối của Pinocchio ( cách tra hỏi này bản thân nó sẽ làm cho đối phương bị lộ tẩy) . Vì vậy, dù biết rằng cậu đã nói dối và cậu chắc chắn sẽ tiếp tục dối trá, cô vẫn thuyết phục: “Nếu con làm mất chúng trong rừng gần đây, chúng ta sẽ cùng tìm chúng: bởi vì mọi thứ bị mất trong rừng luôn có thể tìm ra được”. Đương nhiên Pinocchio mất bình tĩnh và nói dối vụng về hơn: “Con không mất bốn đồng vàng, con chẳng may nuốt chúng khi đang uống thuốc cô cho”. Sử dụng một kỹ thuật tranh luận khá thông thường và không mấy khi hiệu quả nhằm thoát khỏi những lời nói dối mà cậu đã nói trước đó, Pinocchio cố gắng đùn đẩy trách nhiệm lại về phía cô tiên. Do vậy cô tiên “để chú rối khóc lóc và kêu la suốt nửa giờ vì chiếc mũi của mình… Đây là cách cô dậy cho cậu một bài học đích đáng , và để chấn chỉnh thói quen dối trá đáng xấu hổ – lỗi lầm tồi tệ nhất mà một cậu bé có thể có”

Liệu ở đây Collodi có đang giễu cợt hay không, thật khó nói, khi cô tiên nhanh chóng tha thứ cho Pinocchio, và mặc kệ tiền sự dối trá của Pinocchio, suốt phần còn lại của cuốn sách, cô cũng ít quan tâm tới lỗi này hơn các trò ngỗ ngược khác của cậu. Collodi cũng đồng tình với Rousseau khi cho rằng rất nhiều câu chuyện đã mô tả cách những người lớn lừa phỉnh trẻ con dẫn đến phẩm hạnh không tốt. Ngoài ra, câu chuyện do một nhà văn giả tưởng kể thường ẩn chứa những góc nhìn chua cay về chính trị Ý cuối thế kỷ 19; có lẽ Collodi là một người bênh vực cho sự thật, nhưng ở một mặt khác, ông rõ ràng là người thấm thía sự quỷ quyệt của giao tiếp và sự cần thiết của điệu bộ, trớ trêu và giả dối.

Một ví dụ thú vị khác trong ngón gian lận mà Collodi sử dụng là: Pinocchio hỏi cô tiên làm sao cô biết cậu nói dối. Cô tiên trả lời: “Con trai của ta, dối trá có thể bị nhận ra ngay lập tức, bởi vì chúng có hai loại. Có những lời nói dối có chân ngắn, có lời nói dối với cái mũi dài. Lời nói dối của con là một trong số những câu có cái mũi dài”.

Thật là một sự phân biệt thú vị đáng ghi nhớ! Lời nói dối có đôi chân ngắn là những lời ám chỉ gần xa mà không quá xa sự thật. Sự thật luôn dễ dàng nắm bắt khi ai đó sử dụng lời nói dối với đôi chân ngắn. Lời nói dối có chiếc mũi dài là sự dối trá rõ ràng để lừa gạt mọi người , những lời nói dối khiến người nói dối nhìn trông rất kỳ cục. Trong trường hợp khác, theo như cô tiên, dối trá là xấu bởi vì chúng gây ra các kết quả xấu với người nói chúng. Và kết luận này của cô tiên rất đáng chú ý, bởi vì đa số các lập luận chống lại sự dối trá đều từ việc dối trá là không công bằng và làm hại người tin vào chúng. Nhưng cũng có thể giống như một người Ý khác là Machiavelli, khuyên rằng, nếu tránh được dối trá thì nên tránh bởi vì chúng gây ra các kết quả tiêu cực với bản thân người nói dối. Đây cũng là quan điểm của Aesop và Aristotle.

Vào lúc cuối cùng, khi Pinocchio đã được cô tiên biến thành một cậu bé thật sự không phải bởi vì cậu học được giá trị của sự trung thực, mà như cô tiên nói trong giấc mơ của cậu: “Đây là phần thưởng cho trái tim lượng thiện của con… Cậu bé nào tử tế với ca mẹ, và lao vào giúp họ trong gian khổ, đều xứng đáng được khen ngợi và cảm kích, kể cả khi chúng không vâng lời và cư xử đúng đắn. Hãy cố gắng tử tế trong tương lai nhé và con sẽ hạnh phúc”. Pinocchio không học được bài học gì. Hãy nghĩ về cuộc đời của cậu bé khi còn là con rối “cậu tự mãn nói: “Thật kì cục khi mình lại là một con rối. Thật tuyệt khi trở thành một đứa trẻ biết cư xử”. Ở đây, rõ ràng Collodi đang chế giễu tính cách này của cậu: Pinocchio không học để trở thành một cậu bé tử tế – cô tiên đã khuyên cậu như vậy – và cậu rất vui sướng với việc không cần cố gắng mà mà vẫn trở thành cậu bé tốt. Bài học, nếu có, thì là về việc nỗ lực hết mình để trở thành cậu bé tốt – câu chuyện được đăng hàng kỳ trên các tạp chí trẻ em chủ yếu để làm hài lòng bố mẹ.

Trước khi đọc Collodi, khi tôi chỉ biết đến bản của Walt Disney, tôi đã tưởng rằng bài học đạo đức trong chuyện Pinocchio là “Sự thật sẽ giải phóng bạn”, nếu bạn nói dối, bạn sẽ bị giật dây bởi người khác, nhưng bọn khi bạn đủ dũng cảm để nói thật, hơn là lo lắng về những gì người khác muốn bạn nói và làm, bạn có thể được xác thực, có thể trở thành một cậu bé thật sự. Tôi vẫn nghĩ rằng có các nghĩ này cũng đáng tán thưởng, và tôi cho rằng hẳn là phần nào Disney cũng có ẩn ý này. Nhưng nguyên nhân khiến tôi thích nguyên bản của Collodi hơn là ở chỗ vai trò của cậu là để răn dạy nhưng thực tế đã khiến cậu cư xử như một người hùng mà chúng ta trông đợi ở một cậu bé ngoan ngoãn. Pinocchio ngỗ ngược, dối trá, thất hứa, dính vào đủ loại rắc rối vì chủ quan, thiếu kinh nghiệm và xét đoán sai lầm (Nghe có vẻ quen nhỉ?) Nhưng cậu vẫn là một người hùng với trái tim lương thiện, cậu yêu ông Geppetto, và cô tiên quý phái đã ban thưởng cho cậu sau tất cả, đã trở thành một cậu bé như bao cậu bé khác.

Clancy Martin
Người dịch: Hà Thủy Nguyên
Theo Book Hunter Club

Nguồn: What the Original “Pinocchio” Really Says About Lying - Clancy Martin, The New Yorker

Xung đột biển Đông: Cơ hội để người trẻ đánh thức Việt Nam ngủ quên

Book Hunter: Sau những bài viết về “Việt Nam trỗi dậy” của Book Hunter, Tuần Việt Nam đã có một bài phỏng vấn Admin Hà Thủy Nguyên về thái độ cần xác lập ở người Việt trẻ: Xung đột biển Đông sẽ “đánh thức một Việt Nam ngủ quên”
Book Hunter xin phép được đăng lại toàn bộ bài trả lời phỏng vấn chưa qua biên tập của Tuần Việt Nam để các bạn nắm rõ hơn quan điểm của Book Hunter mà Admin Hà Thủy Nguyên chỉ đóng vai trò phát ngôn viên.

Trong những ngày qua, sự kiện dàn khoan 981 đã gây xôn xao dư luận cả nước với nhiều luồng thông tin trái chiều, thật giả lẫn lộn, khiến cho nhiều bạn trẻ hoang mang, mất phương hướng hoặc dễ dàng bị kích động lôi kéo.

Phóng viên đã có cuộc gặp với Nhà văn Hà Thủy Nguyên, Founder của Book Hunter Club, một cộng đồng tri thức trẻ có uy tín trên Internet hiện nay để trò chuyện về vai trò và trách nhiệm của tuổi trẻ với tình hình biến động của tổ quốc.

PV: Chào chị, mới đây trên Book hunter club có đăng tải “Lời kêu gọi Việt Nam trỗi dậy” của chị. Như chị nói, đây là lời kêu gọi “với tư cách của một người Việt Nam trẻ tuổi đứng trước nguy cơ xâm lấn của Trung Quốc trên Biển Đông”. Trong lời kêu gọi ấy, chị có nhấn mạnh một chi tiết “đã đến lúc chúng ta cần làm điều gì đó hơn là biểu lộ”. Chị có thể nói rõ hơn điều này được không?

HTN: Thực ra “Lời kêu gọi Việt Nam trỗi dậy” không phải là của tôi, nó được viết dựa trên ý tưởng và phương hướng hoạt động của Book Hunter đã đề ra từ khi mới thành lập, đó là truyền cảm hứng xây dựng đất nước bằng kiến thức, sự hiểu biết, lòng nhiệt thành và lương tâm đối với xã hội đến với các bạn trẻ. Tuy nhiên, trước sự kiện dàn khoan 981, các bạn trẻ có vẻ thờ ơ với điều này. Nhưng khi đất nước đứng trước mối đe dọa lớn, các bạn lại có vẻ đồng cảm hơn với những gì Book Hunter và nhiều cộng đồng tri thức khác đang có ở Việt Nam như Nhà xuất bản Tri Thức, Câu lạc bộ Minh Triết, Mạng lưới học giả Việt Nam, Reading Circle, Nhóm hành động sách hóa nông thôn, Wegreen… đã và đang làm. Điều mà tôi thấy rất vui đó là không chỉ các bạn trẻ, mà nhiều người lớn tuổi, các bác trí thức, thậm chí những người đối lập cũng hưởng ứng lời kêu gọi. Trong nhiều năm qua, nước ta không bị đặt vào tình thế đầy áp lực như hiện nay, và với áp lực bây giờ, rõ ràng ai cũng thấy rằng biểu lộ là không đủ, mà phải biến sự biểu lộ đó thành hành động, hành động không đủ mà còn phải hành động hiệu quả, sao cho Việt Nam không bị rơi vào nguy cơ chiến tranh cũng như trong tương lai sẽ không một cường quốc nào chèn ép nước ta được nữa.

PV: Đó quả là điều bất cứ người dân nào cũng mong muốn, nhưng đó là chuyện lâu dài, vấn đề chúng ta cần làm ngay là cách hành xử trước mắt. Có vẻ như chị và Book Hunter đã lựa chọn được cho mình một cách hành xử, vậy chị nghĩ sao về cách hành xử của những người cùng thế hệ hoặc trẻ hơn mình?

HTN: Bản thân tôi cũng là một người trẻ tuổi và cũng đang phải mày mò tìm đường, đúng sai không nên đem ra phán xét ở đây. Có một câu đùa mà bạn bè tôi hay nói với nhau, đó là “Hãy yêu nước theo cách của bạn”. Có lẽ trước khi hành xử với Trung Quốc ra sao, chúng ta phải học cách hành xử đó là tôn trọng “cách yêu nước” của người khác. Mỗi người, với các đặc tính khác nhau, nghề nghiệp khác nhau, tình thế khác nhau sẽ yêu nước theo cách của họ. Khi bạn hỏi câu này, chắc bạn có ngầm ẩn ý đến việc nhiều bạn trẻ tỏ ra kích động, xuống đường biểu tình, thậm chí sẵn sàng nhập ngũ lên đường ra trận. Đó là một điều tốt, chứng tỏ rằng các bạn trẻ vẫn còn rất quan tâm đến đất nước, không giống như những gì mà những thế hệ trước vẫn lo ngại.

PV: Vậy chị thấy hiện nay đang có những cách hành xử như thế nào của các bạn trẻ trước biến động này?

HTN: Nói đến giới trẻ thì rất rộng, có thể thu gọn lại là những bạn trẻ quan tâm đến tình hình xung đột. Rất đáng mừng là con số này ngày càng gia tăng so với những năm trước, vì theo tôi được biết rằng những sự kiện xung đột giữa Việt Nam và Trung Quốc trong nhiều năm qua không có được nhiều sự quan tâm đến thế. Nhiều người thậm chí còn không biết đến. Tôi xin phép được chia thành cách cách biểu lộ sau:

Trước hết và dễ nhận biết nhất là những bạn trẻ biểu lộ lòng yêu nước mãnh liệt trên mạng xã hội. Họ thật sự lo lắng nguy cơ chiến tranh và chuẩn bị tinh thần chiến đấu, kêu gọi đi lính, bài trừ Trung Quốc…Tuy nhiên, cách biểu lộ này chỉ là sự bốc đồng. Các bạn phải hiểu rõ rằng Trung Quốc là một đất nước, một nền văn minh, còn điều các bạn đang phản đối lại chỉ liên quan đến chính phủ Trung Quốc thôi. Đôi khi chính tinh thần bài Trung Quốc này lại dẫn đến chiến tranh nhanh hơn những gì các bạn ấy muốn. Biểu lộ lòng yêu nước là cần thiết, vì nó có sức mạnh truyền cảm hứng lớn lao, nhưng tôi mong sao sau khi biểu lộ, các bạn ấy có thể dừng lại một chút và suy nghĩ cũng như tìm hiểu vấn đề một cách cẩn thận hơn.

Bên cạnh đó cũng có nhiều bạn trẻ không biểu lộ cảm xúc trên mạng, mà đẩy mạnh hơn các thông điệp về học tập và xây dựng đất nước. Họ là những người nhìn thấy được vấn đề rằng sở dĩ Việt Nam bị Trung Quốc chèn ép đến thế là vì đất nước của chúng ta không giàu mạnh, dân tộc của chúng ta đang suy yếu, nội bộ chính trị có nhiều xung đột. Lịch sử rõ ràng đã chứng minh, cứ mỗi khi nước Việt ta yếu thế, chia rẽ thì đó là lúc phải đối mặt với nguy cơ ngoại xâm. Vậy thì, nếu nhanh chóng chấn chỉnh đất nước, hòa hợp hòa giải giữa các bên thì có lẽ vấn đề Trung Quốc sẽ không đáng sợ đến vậy. Đó cũng là điều mà chúng tôi muốn nhấn mạnh trong “Lời kêu gọi Việt Nam trỗi dậy”

Có một cách yêu nước khác cũng thiên về biểu lộ, nhưng có mục đích hơn và tỏ rõ thái độ hơn, đó là biểu tình. Trong suốt tuần qua, những cuộc biểu tình diễn ra khắp nơi từ Nam chí Bắc. Biểu tình quả nhiên cũng có tác dụng, đó là không chỉ bày tỏ với Trung Quốc mà còn bày tỏ với dư luận thế giới về thái độ bảo vệ chủ quyền của người dân Việt Nam, để thế giới biết rằng người Việt Nam không nhu nhược. Tuy nhiên, chỉ trong gang tấc, biểu tình có thể biến thành bạo loạn như những gì đã xảy ra ở Bình Dương, Hà Tĩnh trong suốt một tuần. Tôi tin rằng những người yêu nước thật sự sẽ không gây ra bạo loạn, nhưng không tránh khỏi được có những bàn tay khác giật dây và kích động sự phẫn nộ. Tôi mong rằng các bạn trẻ có thể giữ vững thái độ ôn hòa mà cương quyết, để mình không trở thành con rối trong tay kẻ khác.

PV: Theo chị tại sao lại có sự khác nhau giữa cách hành xử của nhóm các bạn trẻ?

Việc mỗi người một vẻ và cách hành xử khác nhau là bình thường mà! Con người đâu phải ai cũng giống nhau! Thế nhưng, tôi nghĩ rằng một trong các nguyên nhân dẫn đến cách hành xử khác nhau đó là do cách tiếp cận và xử lý thông tin. Ở những bạn biểu lộ sự lo lắng thái quá là do các bạn ấy chỉ tiếp xúc với thông tin mang tính tiêu cực, hơn nữa có thể là do bị một cú shock thông tin vì không thể tin nổi là chính phủ Trung Quốc dám ngang nhiên đến thế. Ngoài ra còn phải kể đến những nguồn luôn đưa ra các thông tin ở khía cạnh tiêu cực nhất để đạt được mục đích truyền thông và lèo lái dư luận của họ. Điều thú vị là, chính những bạn trẻ đã có quá trình tìm hiểu về vấn đề Biển Đông từ trước thì đến giờ lại tỏ ra không mấy kích động mà đã tìm được phương hướng hành xử cho mình từ lâu rồi.

PV: Vậy theo chị, cách nào là tốt nhất để các bạn trẻ hành xử đúng đắn trong bối cảnh hiện nay?

Tôi luôn cho rằng người ta hành động sai lầm là do sự thiếu hiểu biết. Ở thời đại thông tin bùng nổ như hiện nay, rõ ràng kỹ năng tìm kiếm và xử lý thông tin trở nên vô cùng cần thiết. Mà những điều này thì trường học không dậy cho các bạn, xã hội cũng không dậy các bạn. Những người có được thông tin và hành xử đúng đắn hiện nay đều là nhờ họ hoàn toàn chủ động và có một thời gian dài quan tâm và tìm kiếm. Có lẽ, bên cạnh việc dậy các bạn trẻ kĩ năng thích nghi với môi trường sống ngoài đời thực, các nhà giáo dục nên quan tâm đến việc hướng dẫn cho các thế hệ đi sau thích nghi với đời sống ảo là Internet. Điều này không thể chối từ hay lảng tránh được, bởi vì chúng ta thật sự đã bước vào Kỷ nguyên thông tin, và “thông tin chính là quyền lực”.

PV: Nhưng nếu chỉ có kiến thức nền và các kĩ năng có thể nào giúp thay đổi tình trạng hiện nay được hay không?

HTN: Chúng ta không thể thay đổi được từ những điều vĩ mô to tát, bởi đó là những thứ rất khó chuyển dịch và không muốn chuyển dịch. Chúng ta phải bắt đầu từ những điều rất nhỏ, rất cá nhân. Xã hội sẽ không thật sự thay đổi nếu chúng ta không thay đổi, và chúng ta không thể thay đổi nếu tư tưởng và tư duy không thay đổi.

Trước hết, mỗi người trẻ cần tự ý thức về con người Việt Nam trong bản thân mình nhiều hơn. Một dân tộc không thể mạnh nếu các bạn cứ đứng ở góc nhìn của Mỹ, của Âu, của Trung Quốc để nhìn về người Việt Nam và chỉ nhận ra “người Việt xấu xí” rồi chê bai này nọ, cứ thể như rằng người Việt chúng ta với những mã số gen do cha ông để lại là một lũ người mọi rợ, ngu dốt, tiểu nhược. Tại sao chúng ta phải cố gắng bắt chước đặc tính của những cường quốc khác. Đặc tính của một dân tộc được xây dựng bằng thói quen thích nghi hay đối phó với các điều kiện tự nhiên và quá trình giao thoa hay chiến đấu với các dân tộc khác trong suốt quá trình lịch sử. Thế nên đặc tính nào cũng luôn có tính hai mặt của nó, sẽ là tích cực nếu ta biết đặt đúng chỗ, sẽ là tiêu cực nếu chúng ta đặt sai chỗ. Điều này, có lẽ phải cần các chuyên gia nghiên cứu văn hóa học hay tâm lý dân tộc chỉ rõ rồi đề ra các phương hướng phát triển đặc tính dân tộc Việt.

Ngoài tăng khả năng nhận thức về bản thân, chúng ta cũng cần tăng khả năng nhận thức về các vấn đề thế giới. Chúng ta thiếu những nhận thức này cho nên đến khi xảy ra sự cố hay phải đối mặt với biến đổi lớn nào đó của thế giới, chúng ta thường lúng túng. Hạn chế này một phần do ngôn ngữ, một phần vì vấn đề này chưa được xem trọng đúng mức. Như hiện nay, bạn có thể thấy rằng, Trung Quốc là nước láng giềng ngay sát cạnh ta, vậy mà chúng ta không có lấy một chuyên gia Trung Quốc học nào viết bài hay phát ngôn phân tích về những gì chúng ta đang phải đối mặt. Mặc dù chúng ta có nhiều cơ quan nghiên cứu quốc tế, nhưng chúng ta chưa chủ động trong việc này mà chỉ tập trung nghiên cứu những nước rót vốn cho cơ quan. Tôi hi vọng rằng, các bạn trẻ, với sự nhiệt tình tìm hiểu tri thức và ước muốn giúp ích cho đất nước, có thể chủ động hơn trong việc trang bị cho mình các kiến thức về tình hình thế giới.

PV: Chúng ta đã trò chuyện về trách nhiệm, về điều cần làm, vậy vai trò thật sự của giới trẻ trong bối cảnh hiện nay là như thế nào?

Vai trò của giới trẻ hiện nay quan trọng lắm chứ, vì chúng ta đang ở trong một thời kỳ chuyển dịch lớn không phải của đất nước mà còn trên thế giới, khi các nền tảng cũ đang bắt đầu sụp đổ và nền tảng mới thì chưa hình thành. Giới trẻ ở một đất nước còn trẻ như Việt Nam (tôi gọi Việt Nam là một đất nước trẻ bởi cuộc sống ở Việt Nam luôn luôn biến đổi và bất định) lại càng có cơ hội nhiều hơn để xây dựng một thế giới mới tốt đẹp hơn. Đã bao giờ bạn nghĩ rằng, Việt Nam không giống Trung Quốc, không giống phương Tây, nói một cách tiêu cực là “chẳng giống ai”, là bởi vì có thể từ Việt Nam sẽ xuất hiện những đột phá mới, việc ngủ quên bấy lâu nay của chúng ta có thể giống như một sự “dự trữ” cho một tương lai xa hơn. Những biến cố gần đây ở trên thế giới đã chỉ ra rằng mô hình nhà nước của Mỹ không ổn, của Trung Quốc không ổn, của Nga cũng không ổn. Nhưng tại sao các cường quốc này vẫn luôn muốn áp đặt các mô hình nhà nước của mình lên các nước đang phát triển, bởi vì họ muốn các nước đang phát triển trở thành “sân sau”, thành “công xưởng” phục vụ đất nước của họ chứ không quan tâm đến việc phát triển sức mạnh nội tại ở các nước này. Đó là một nguy cơ Việt Nam phải đối mặt khi bị kẹt giữa ba cường quốc ấy. Nói chuyện vĩ mô này thì rất lan man, tóm lại điều tôi muốn nói rằng: thay vì các bạn lựa chọn sự lệ thuộc hay bắt chước vào một cường quốc nào đó, thì có lẽ đã đến lúc các bạn hãy suy tư, tưởng tượng về một đất nước được xây dựng từ những đặc tính của người Việt. Đó là những gì Book Hunter và tôi muốn truyền tải trong “Lời kêu gọi VIỆT NAM TRỖI DẬY”. Sau một thời gian dài ngủ lấy sức (đôi khi cũng gặp nhiều cả mộng đẹp lẫn ác mộng), có lẽ bây giờ là thời điểm thích hợp để Việt Nam trỗi dậy rồi.

Người thực hiện: Minh Tâm

Hà Thủy Nguyên
Theo Book Hunter

Tự do học thuật: Nền tảng vững chắc để Việt Nam trỗi dậy

(Tiếp theo “Lời kêu gọi Việt Nam trỗi dậy”)

Tự do học thuật là vấn đề then chốt trong việc nâng cao dân trí. Một nền học thuật không tự do, tức là không có sự lành mạnh thì không có giáo dục nhân văn, không có tự do tư tưởng, và điều đó đồng nghĩa với việc hết thế hệ này đến thế hệ khác, người dân trở thành đám đông bị dắt mũi bởi các thế lực kiểm soát hệ thống.

Chính trị hóa nền học thuật là một trong những trở ngại lớn cần phải đối mặt ở bất cứ quốc gia nào trên thế giới chứ không phải chỉ riêng Việt Nam. Bởi, bản chất của học thuật là hoàn toàn “vô chính phủ”, nghĩa là để giữ một thái độ khách quan và vì cộng đồng, giới học giả cần thiết phải đứng ngoài sự ảnh hưởng tư tưởng của nhà nước hay dân tộc của mình. Đương nhiên điều này là rất khỏ thực hiện và khó được chấp nhận. Tuy nhiên, nếu Tự do học thuật chỉ được hiểu là chống lại chính trị hóa học thuật thì đó là cách nhìn hoàn toàn thiển cận về vấn đề này. Bởi khả năng “chính trị hóa học thuật” chỉ có thể thực hiện được khi nền học thuật ấy đang ở trong những tình trạng sau:

Độc quyền thông tin và kiến thức

Ở Việt Nam, nếu ai đã từng là một sinh viên, chắc hẳn phải trải qua cảnh khó khăn trong việc tìm số liệu hoặc tài liệu để hoàn thành bài luận của mình. Không dễ dàng gì để các viện nghiên cứu cuyên ngành, hay thậm chí là bất lực trong việc xin xỏ từ thư viện của khoa. Các thư viện công như Thư viện Quốc gia hay Thư viện địa phương, các bạn chỉ có thể tiếp cận các sách tồn kho của các Nhà xuất bản, và muốn nghiên cứu chuyên sâu các bạn phải có giấy giới thiệu của cơ quan nghiên cứu nào đó như Viện chuyên ngành hoặc trường đại học. Nếu bạn là một người nghiên cứu tự do mà không thuộc bất cứ cơ quan nghiên cứu nào lại càng khó tiếp cận hơn với các tư liệu chuyên ngành. Điều này dẫn đến một tình trang là đa số công chúng không hiểu các cơ quan nghiên cứu (đặc biệt là trực thuộc nhà nước) đang làm gì.

Đây là một điều hoàn toàn bất hợp lý. Ngân sách đổ vào các Cơ quan nghiên cứu nếu không phải từ Ngân quỹ nhà nước thì cũng từ các quỹ hỗ trợ học thuật của cộng đồng (đa phần là các NGO nước ngoài). Xuất phát điểm của những quỹ này đều đến từ người dân hay cộng đồng, và bởi thế các công trình nghiên cứu (nếu không thuộc bí mất quốc gia) phải được công bố công khai để bất cứ ai cũng có thể tiếp cận khi cần thiết. Điều bất hợp lý này trong nhiều năm không ai để ý và coi đó là đặc quyền của các Cơ quan nghiên cứu. Họ đã quen với lối nghĩ ngân sách của nhà nước hỗ trợ thì các công trình chỉ phục vụ nhà nước mà quên mất rằng ngân sách đó được gây dựng bằng tiền thuế của dân chúng. Bạn thử nghĩ xem, việc giữ khư khư kho tư liệu khổng lồ ấy liệu có phải là điều hợp lý?

Tình trạng độc quyền thông tin và kiến thức như hiện nay là tiềm ẩn cho một nguy cơ tập đoàn hóa nền học thuật giống như tình trạng ở Mỹ hiện nay. Gỉa sử một ngày các cơ quan nghiên cứu sẽ không còn trực thuộc nhà nước và không còn được hỗ trợ ngân sách nữa, các cơ quan này sẽ buộc phải tìm kiếm nguồn quỹ từ các tập đoàn và đem các công trình cũng như số liệu phục vụ mục đích tập đoàn. Trong khi ấy, nhiều chục năm trời, kho tự liệu ấy được gây dựng nhờ vào tiền thuế của dân. Những người đấu tranh cho tự do thông tin ở Mỹ đã và đang chống lại tình trạng này một cách mãnh liệt. Aaron Swartz nhân vật thủ lĩnh của phong trào này đã bị ám sát một cách bí ẩn, bởi lẽ phong trào này đã làm lung lay thế độc quyền của chính phủ Mỹ về một quyền lực mà ít người để ý đến. (Mời các bạn đọc thêm về Aaron Swartz – chàng Robinhood của thời đại thông tin, và Bản Tuyên ngôn tự do truy cập thông tin)

Nhiều người sẽ viện dẫn Luật Bản quyền và Sở hữu trí tuệ để biện minh cho tình trạng này, nhưng thử hỏi những điều luật đó có được tôn trọng đúng đắn và xây dựng các điều khoản dựa trên tinh thần bảo vệ quyền lợi của tác giả và người sáng tạo hay bảo vệ một nhóm lợi ích nào đó? Nếu để phục vụ nhóm lợi ích thì vô tình Luật Bản quyền và Sở hữu trí tuệ lại trở thành công cụ cho các nhóm lợi ích giữ thế độc quyền thông tin và kiến thức (Mời các bạn đọc thêm bài Download là độc ác – Theo giáo trình mà các tập đoàn soạn cho trẻ em)

Tại sao họ cần độc quyền thông tin và kiến thức đến vậy? Ở khía cạnh tập đoàn thì chúng ta có thể thấy quá rõ ràng, đó là để phục vụ lợi nhuận Ở khía cạnh cá nhân, đó là cơ hội để một số thành viên của các cơ quan nghiên cứu này giữ mãi vị trí độc tôn và thẩm quyền định hướng dư luận, tránh được các phản biện cũng như cạnh tranh từ những nhà nghiên cứu độc lập. Nếu theo dõi những cuộc tranh luận các vấn đề học thuật trong giới học giả, các bạn sẽ thấy rằng đó là những cuộc lời qua tiếng lại mà chỉ họ hiểu với nhau, công chúng hoàn toàn bị đẩy ra ngoài cuộc. Trong khi, các công trình học thuật để làm gì nếu không phục vụ chính cộng đồng?

Thiếu tự do tư tưởng

Khi một chủ nghĩa hay một tư do được áp đặt, trở thành độc tôn trong xã hội thì nó trở thành một hệ quy chiếu chính trong nền học thuật. Những tác phẩm có tư tưởng khác với tư tưởng độc tôn sẽ bị thải loại hoặc lãng quên trong góc kín của thư viện, những học giả đi theo tư tưởng dị biệt sẽ không có vị thế và tiếng nói trong giới học thuật.

Một khi sự thiếu tự do tư tưởng bị đẩy lên cấp độ chính trị hóa, có nghĩa là sử dụng các quan điểm chính trị để bài xích một tác phẩm hay một công trình nào đó thì hiện trạng bất công sẽ xảy ra. Các luận điểm chính trị lại trở thành công cụ để các cá nhân đấu đá nhau nhiều hơn là góp phần bảo vệ và góp phần xây dựng quốc gia.

Tự do tư tưởng là một yếu tố cần thiết để có nền học thuật tự do. Chỉ khi các tư tưởng hay chủ nghĩa được tôn trọng ngang nhau và có quyền được biểu lộ công khai thì các học giả mới giữ vững được sự công tâm của mình và xã hội mới hình thành được một cơ chế phản biện và tự do ngôn luận có văn hóa. Giống như Triết gia thời Khai Sáng là Voltaire đã từng khẳng định: “Tôi không đồng ý với những gì bạn nói, nhưng tôi sẽ chiến đấu đến chết để bảo vệ quyền được nói ra điều đó của bạn”

Công chúng trở thành người ngoài cuộc

Như đã nói ở trên, bấy lâu nay công chúng trở thành người ngoài cuộc và gần như không biết thông tin gì về hoạt động của các cơ quan nghiên cứu. Ở những thế kỷ trước, khi Internet chưa xuất hiện, việc độc quyền trở thành mặc nhiên do các khó khăn về việc in ấn và truyền thông. Nhưng hiện nay, Internet đã xóa bỏ được những khó khăn ấy. Thế nhưng công chúng vẫn là kẻ ngoài rìa.

Các học giả vốn không coi trọng quyền được phản biện và thẩm định của công chúng. Họ vẫn coi rằng công chúng là một đám đông hỗn tạp. (Khi tôi nhắc đến từ “công chúng” có nghĩa là tôi nhắc đến một tập hợp những người đọc, tìm hiểu và quan tâm đến vấn đề học thuật, công chúng có đối tượng của mình còn đám đông thì không.) Công chúng đang ngày càng trở nên thông minh hơn sự tưởng tượng của các học giả nhờ vào việc tìm tòi ở các thư viện mở trên Internet. Cái họ thiếu để không thể trở thành một học giả được không phải ở khác biệt về khả năng tư duy mà có thể chỉ là vì kỹ năng viết lách, vị thế nghề nghiệp và quan trọng hơn hết: các đặc quyền về thông tin.

Bấy lâu nay giới học thuật vẫn giữ thái độ từ cách đây mấy trăm năm, tự giam mình trong “tháp ngà”, coi thường công chúng, bởi thế, nền học thuật trở thành chiến trường để sát phạt cá nhân nhiều hơn là một tinh thần tự do học thuật. Khi thẩm quyền của công chúng được tôn trọng, nền học thuật mới tránh được tình trạng những cá nhân hoặc những nhóm lợi ích muốn thao túng bằng quyền lực để điều hướng dư luận xã hội.

Cần thiết phải xây dựng nền học thuật lành mạnh và tự do cho một Việt Nam trỗi dậy

Nền tảng học thuật là cơ sở vững chắc cho chiến lược phát triển của một quốc gia. Để có nền giáo dục vì con người thật sự, nền tảng học thuật là cơ sở khoa học đồng thời cũng là cơ hội cho mỗi học sinh, sinh viên tự học thay vì phụ thuộc toàn bộ vào trường lớp. Để có một chính sách tốt và thiết thực, nền tảng học thuật cung cấp cho chính phủ và các bộ ngành cơ sở dữ liệu để kiểm chứng chính sách ấy.

Nhưng nền tảng học thuật sẽ trở thành phản tác dụng nếu nó cực đoan, một chiều và bị quyền lực can thiệp, thao túng. Khi ấy, các chính sách sẽ không còn được đưa ra chuẩn xác và thực tế. Hãy thử tưởng tượng ở trong tình trạng khẩn cấp và nguy biến, chính phủ hay cộng đồng phải quyết định một chính sách mà không dựa trên các cơ sở dữ liệu thực tế mà dựa trên những thông tin sai lệch? Có lẽ không cần phải bàn thêm về hậu quả.

Muốn phát triển và xây dựng đất nước vững mạnh thì nền móng phải vững chắc, mà nền học thuật chính là một bộ phận quan trọng trong nền móng ấy. Nếu Việt Nam lại một lần nữa trỗi dậy trên nền móng nhiều đất lún thì thật là nguy hiểm biết bao. Và nếu các cơ quan nghiên cứu và các học giả chính thống hiện nay không hiểu cũng như không có ý định xây dựng một nền tự do học thuật thì đây lại trở thành trách nhiệm của công chúng và có lẽ đã đến lúc công chúng cần tự khẳng định thẩm quyền của chính mình. Công chúng có thể lại là những người sẽ đấu tranh để cho chính các học giả được tự do lên tiếng như tinh thần mà Voltaire đã cổ vũ từ thời Khai Sáng.

Hà Thủy Nguyên
Theo Book Hunter

PS: Hiện nay Book Hunter được biết một số cơ quan nghiên cứu chính thống đã công bố các hoạt động hoặc các tư liệu của mình lên Internet, xin được giới thiệu cùng các bạn, rất mong các bạn có thể giới thiệu thêm các website khác mà Book Hunter chưa biết:

- Cơ quan nghiên cứu kinh tế và chính sách
- Viện nghiên cứu xã hội kinh tế và môi trường
- Dự án Nghiên cứu quốc tế thuộc Khoa Quan hệ quốc tế trường Đại học Khoa học Xã hội & Nhân văn TPHCM
- Diễn đàn Phê bình văn học của Viện văn học

Lời kêu gọi VIỆT NAM TRỖI DẬY

"...Tiếng súng ngoài biển khơi của Trung Quốc không chỉ bắn vào tàu Việt Nam mà đã bắn vào chính đất nước ta. Trung Quốc cho vòi rồng phun và đâm thẳng vào mạn tàu Việt Nam thật sự là một cú huých lớn. Đau thương, nhưng cần thiết để tỉnh cơn mê ngủ suốt nhiều chục năm! Đây là lúc Việt Nam phải trỗi dậy, bởi nếu không trỗi dậy tức là chúng ta đã đầu hàng, dù trong lúc nói mê chúng ta vẫn luôn mồm hô hào tình yêu nước..."

Tôi viết những lời này với tư cách của một người Việt Nam trẻ tuổi đứng trước nguy cơ xâm lấn của Trung Quốc trên Biển Đông

Đây không phải là nỗi đau, đây là nỗi nhục của một đất nước nhiều chục năm ngủ quên vì say men chiến thắng và hưởng thụ đời sống vật chất mà lơ là không chuẩn bị cho tương lai. Việc Trung Quốc lấn lướt, ngang nhiên bộc lộ rõ dã tâm ở lãnh hải Việt Nam là biểu hiện cho thái độ coi thường của chính phủ Trung Quốc với một đất nước như nước ta vốn đã từng nhiều lần đánh bại họ. Trong lịch sử, xuyên suốt Tiền Lê, Lý, Trần, Hồ, cuối Hậu Lê, cứ mỗi khi chính sự nước ta rối ren, lòng dân bạc nhược thì Trung Quốc lại kéo quân sang gây hấn và xâm lược. Điều tôi muốn khẳng định là: Nguyên nhân dẫn đến tình trạng biển Đông bị xâm lấn là kết quả của một chuỗi nguyên nhân: chính phủ không đủ tài và đức để xây dựng đất nước, người dân thờ ơ và thiếu trách nhiệm với xã hội, phe đối lập đặt quyền lợi của bè cánh hơn quyền lợi đất nước, tuổi trẻ lơ đãng với các vấn đề về tổ quốc.

Tiếng súng ngoài biển khơi của Trung Quốc không chỉ bắn vào tàu Việt Nam mà đã bắn vào chính đất nước ta. Trung Quốc cho vòi rồng phun và đâm thẳng vào mạn tàu Việt Nam thật sự là một cú huých lớn. Đau thương, nhưng cần thiết để tỉnh cơn mê ngủ suốt nhiều chục năm! Đây là lúc Việt Nam phải trỗi dậy, bởi nếu không trỗi dậy tức là chúng ta đã đầu hàng, dù trong lúc nói mê chúng ta vẫn luôn mồm hô hào tình yêu nước.

Trỗi dậy là khi chúng ta chấn hưng được tinh thần yêu nước thật sự ở sâu thẳm bên trong mỗi con người. Yêu nước không phải điều gi trừu tượng xa xôi, yêu nước không phải yêu chính phủ, yêu nước là tình yêu của con người dành cho những con người có cùng một nguồn gốc dân cư, cùng có chung với chúng ta những thăng trầm lịch sử, chung một nền văn hiến, yêu mảnh đất nơi ta đang sống, yêu ngôn ngữ chúng ta đang nói, yêu từng cành cây ngọn cỏ… Hay cụ thể hơn, chúng ta yêu con người Việt Nam trong mỗi chúng ta: con người cần cù, khéo léo, thân thiện, ham học hỏi, kiên cường trước mọi khó khăn. Chúng ta đã hoàn toàn quên mất con người sâu thẳm ấy mà chạy theo những lớp vỏ bọc ngoại lai, thời thượng. Bởi thế, vận khí suy đồi, xã hội hỗn loạn, đạo đức sụt giảm, chúng ta trở nên lười biếng: lười suy nghĩ, lười hành động, lười trung thực. Bạn không thể đóng góp một điều gì có ích cho Việt Nam nếu bạn không có một trái tim và khối óc của một người Việt Nam.

Trỗi dậy là khi chúng ta không sợ hãi trước bất cứ các khó khăn nào, ngay cả khi trong thân phận là nước nhỏ, bị chèn ép bởi các nước lớn. Hãy nhớ rằng nước chúng ta có thể nhỏ, nhưng chúng ta đừng để họ nghĩ chúng ta như một nước tiểu nhược. Các bạn có thể biểu hiện sự tự hào mình là người Việt bằng thái độ lịch lãm và nhân văn ở bất cứ đâu, dù cho họ có khinh miệt quốc tịch chúng ta đến thế nào. Một cử chỉ nho nhỏ của các bạn thôi cũng có thể sẽ khiến người dân nước khác thay đổi cách nghĩ về Việt Nam.

Trỗi dậy là khi chúng ta không để những toan tính tầm thường của tranh chấp quyền lợi làm cho mờ mắt. Làm một con người sống đầy đủ với các giá trị về cảm xúc, trí tuệ, cởi mở và khám phá… quan trọng hơn rất nhiều so với đời sống no đủ được vun vén bằng ti tiện và những âm mưu, lừa gạt.

Trỗi dậy là khi mỗi một cá nhân đều thấy rằng mỗi sáng thức dậy, chúng ta đã làm những điều có ích cho bản thân, cho gia đình, cho xã hội, cho đất nước và cho nhân loại. Là khi chúng ta không thấy mỗi ngày trôi qua trong vô vọng, nhàm chán, ảo tưởng. Là khi chúng ta có thể biến mọi ý tưởng đẹp đẽ thành hiện thực.

Nếu không phải lúc này cần trỗi dậy thì còn là lúc nào nữa?

Chính phủ Việt Nam thật sự cần trỗi dậy trong cách điều hành đất nước! Bỏ qua lợi ích cá nhân và tổ chức để chấn chỉnh bộ máy nhà nước. Đã đến lúc chính phủ có tầm nhìn lớn hơn, cách nghĩ đa chiều hơn trong điều hành đất nước. Đây là cơ hội để hòa hợp hòa giải, và muốn vậy các vị phải hiểu rằng không chủ nghĩa nào quan trọng bằng tồn vong của dân tộc. Không cá nhân hay tổ chức đơn lẻ nào có thể giải quyết được các bế tắc trong một xã hội đa chiều và đầy biến động. Tôi rất mong rằng chính phủ sẽ đặt quyền quyết định hướng đi của cả dân tộc vào tay đại đa số người dân, tạo được một môi trường mà trong đó mọi sự góp ý đều được tôn trọng, phân loại và chọn lựa cho phù hợp với hoàn cảnh. Đã đến lúc cho tinh thần yêu nước, cho ý thức toàn dân, cho giải pháp khách quan. Có vậy, các vấn đề mới được giải quyết ở gốc rễ của nó.

Các giáo đoàn tôn giáo, tâm linh, tín ngưỡng có vai trò quan trọng trong định hướng tinh thần. Sự trỗi dậy khỏi ham muốn tầm thường, khỏi đám đông cuồng tín của các vị chính là sự truyền cảm hứng lớn lao cho con người hướng tới tình yêu thương và sự bao dung. Các tôn giáo, tín ngưỡng, có thể khác nhau về cách diễn đạt, về phương pháp tu tập, về giới luật nhưng luôn hướng tới một điều: một thế giới đại đồng và bác ái.

Các trí thức, học giả cần trỗi dậy, thoát khỏi các định kiến xưa cũ và thói quen thể hiện danh tiếng cá nhân. Đã đến lúc mỗi học giả, mỗi trí thức thôi cách suy nghĩ: Việt Nam phải đi theo cách của tôi thì mới khá lên được. Đã đến lúc các học giả, trí thức đóng góp cho đất nước bằng các kế sách mang tính giải pháp thiết thực từng vấn đề mà Việt Nam phải đối mặt. Đã đến lúc các vị cần cởi mở tấm lòng để giúp đỡ những thế hệ đi sau bằng kinh nghiệm và sự cổ vũ, khuyến khích.

Tầng lớp văn nghệ sĩ cần trỗi dậy bằng chính những tác phẩm của mình. Những tác phẩm rẻ tiền, phục vụ thị hiếu đám đông trong nhiều năm qua đã làm suy giảm khả năng tư duy, trí tưởng tượng và tình cảm đẹp đẽ ở người dân Việt Nam. Đã đến lúc các văn nghệ sĩ phải nghiêm túc sáng tác các tác phẩm tầm cỡ về trí tuệ nhưng chân thành bằng cả trái tim mình. Một dân tộc sẽ được định hình bởi chính tác phẩm của dân tộc đó, sẽ được khẳng định bằng chính những tác phẩm của dân tộc đó.

Các khoa học gia, các kỹ sư, những người hoạt động trong lĩnh vực Khoa học Công nghệ chính là những người sẽ tạo ra thay đổi lớn lao ở Việt Nam. Không một giải pháp nào được đưa ra chính xác nếu không có các công trình nghiên cứu, phát minh và kiến tạo. Không chỉ có trỗi dậy, những nhà khoa học, những nhà sáng chế, những kỹ sư còn phải giữ vai trò tiên phong trong công cuộc cải cách. Bao năm qua các vị đã ngủ quên trong các viện nghiên cứu, trong trường đại học với các công trình bị bỏ quên. Giờ đây, đã đến lúc các vị tìm mọi cách để biến ý tưởng thành hiện thực. Hãy nhớ rằng việc phát minh ra máy in của Gutenberg thay đổi thế giới không kém gì đạo quân của Napoleon. Hãy nhớ rằng giống lúa lùn của giáo sư Lương Đình Của đã cứu đói cho Ấn Độ, cho Việt Nam và làm nên cuộc Cách mạng xanh như thế nào. Và Việt Nam thật sự cần những đột phá như vậy thêm nhiều lần nữa.

Các thương gia và doanh nghiệp cần trỗi dậy hơn ai hết bởi các vị là những người cung cấp hàng hóa cho xã hội. Sự lớn mạnh của những hàng hóa được sản xuất tại Việt Nam và do người Việt sản xuất sẽ bảo đảm được đời sống lành mạnh của người Việt, tránh trường hợp hàng hóa Trung Quốc tràn vào, không chỉ lũng đoạn nền kinh tế nước ta mà còn làm suy yếu nòi giống dân tộc ta bằng các độc tố và hóa chất. Chính các vị sẽ là những người quyết định bộ mặt xã hội của Việt Nam ra sao bằng chính các khoản đầu tư của mình. Vậy nên, đã đến lúc cần bổ sung thêm vào khả năng tính toán lợi nhuận của các vị bằng những suy tư mang lại lợi ích cho cộng đồng.

Những người thuộc phe đối lập đã phải chịu một thời gian dài bị đàn áp, bêu xấu, gây cản trở bằng đủ mọi phương kế, lòng thù hận sẽ khó mà xóa bỏ trong ngày một, ngày hai. Nhưng sự xóa bỏ thù hận lúc này đây chính là một sự trỗi dậy trong trái tim. Ai ai mang dòng máu Việt cũng là đồng bào của chúng ta, họ sai lầm như thế nào cũng là đồng bào của chúng ta. Việc chửi bới “Bên thắng cuộc” không giúp các vị đạt được điều cần có, mà ngược lại, các vị còn tự cô lập mình khỏi đại đa số người dân Việt Nam. Các vị hãy cứ giữ vững tinh thần đấu tranh, đấu tranh mạnh hơn nữa và mục tiêu phải lớn hơn nữa, hãy đấu tranh vì một nước Việt phồn vinh hơn, công bằng hơn, chứ không phải vì quyền lợi Đảng phái hay tổ chức của mình.

Những người lính dù trong lĩnh vực An ninh hay Quốc phòng, đây là lúc các vị cần trỗi dậy để tỉnh táo hơn bao giờ hết để nhìn rõ đâu là địch, đâu là ta. Và để nhìn rõ địch-ta, các vị cần tinh thần yêu nước, như một chuẩn mực để phân định. Sẽ nguy khốn cho một quốc gia làm sao nếu chính những người lính của quốc gia đó không mãnh liệt tinh thần yêu nước.

Đã đến lúc Thế hệ trẻ cần hành động. Thế hệ trẻ không phải đơn giản chỉ trỗi dậy nữa mà cần biến thế hệ mình thành sự trỗi dậy. Một đất nước sẽ ra sao nếu thế hệ trẻ cứ tiếp tục ngủ quên trong phim sến, nhạc sến, đời sống xa hoa của chủ nghĩa tiêu dùng và những toan tính tẹp nhẹp về tiền bạc? Tuổi trẻ là lúc nhựa sống tràn trề nhất, là lúc đầu óc chúng ta cởi mở tiếp nhận tri thức không bị định kiến, là lúc chúng ta say sưa cống hiến cho xã hội, là lúc chúng ta có đủ sức mạnh để khám phá mọi khía cạnh của bản thân mình… Sự trỗi dậy chính là sự thay đổi lựa chọn: tiếp tục sống cuộc sống bạc nhược và tầm thường hay cho sự tồn tại của mình một ý nghĩa cao đẹp hơn.

Và rất nhiều người bạn của tôi, chúng ta nhiều năm ròng chán nản và than thở về thời cuộc; tụm năm tụm ba rượu chè bù khú, tự sướng với nhau; hoặc đóng cửa một mình tìm vui trong sách vở và mộng mị, hoặc sa đà chìm đắm trong ăn chơi sa đọa, nghiện ngập, tình dục, quậy phá… Tôi biết rằng, đó không phải là điều các bạn thật sự thích làm. Tôi cũng biết rằng các bạn tài năng, trí tuệ, nhiều ý tưởng và có khí chất hơn người, nhưng các bạn thiếu động lực. Vậy thì đây là động lực cho các bạn. Trong lúc khó khăn này, nếu các bạn trỗi dậy và sử dụng khả năng của mình đóng góp cho đất nước, có thể rằng đời sống của các bạn khác đi mà tư thế của Việt Nam cũng đổi khác.

Để thay đổi một đất nước không xuất phát từ những gì to tát như thay đổi thể chế hay chủ nghĩa, mà xuất phát từ những điều rất nhỏ, rất cá nhân. Một đất nước chỉ có thể tốt đẹp hơn nếu mỗi con người trở nên tốt đẹp hơn. Và lúc ấy, thể chế cũng thay đổi, chủ nghĩa nào liệu có còn quá quan trọng?

Các bạn và tôi, tất cả chúng ta, đã đến lúc trỗi dậy và đánh thức người khác cùng trỗi dậy. Đã đến lúc Việt Nam phải trỗi dậy cho hôm nay, ngày mai và cho rất nhiều thế hệ sau. Chúng ta hãy cùng nhau tạo dựng ra một phong trào xã hội với cái tên: VIỆT NAM TRỖI DẬY. Và nhớ rằng Việt Nam chỉ trỗi dậy khi bạn, tôi, tất cả chúng ta đều cùng nhau trỗi dậy.

Nếu đồng tình với lời kêu gọi này, các bạn hãy cùng chia sẻ. Không cần thiết phải dẫn nguồn, hãy để lời kêu gọi này đến từ bất kỳ ai. Quan trọng hơn hết: Tất cả chúng ta cùng TRỖI DẬY!

Hà Thuỷ Nguyên
Theo Book Hunter

Bạn đang làm gì với cuộc đời mình: Sáng tạo hay thụ động?

“Vốn dĩ trên thế giới này làm gì có đường, người ta đi mãi rồi cũng thành đường thôi” – (“Cố hương” – Lỗ Tấn)

Trong nhiều thế kỷ, chúng ta được gieo rắc vào đầu ý tưởng rằng chúng ta chỉ là những quân cờ trong bàn tay của định mệnh. Từ “định mệnh” tiếng Anh là “fate”, có gốc từ “fata” – tên gọi ba vị thần nắm giữ sợi chỉ của số mệnh con người trong thần thoại Hy Lạp. Người Trung Quốc thì cho rằng mỗi người đều có “thiên mệnh”, tức là một sự sắp đặt nào đó của ông trời. Người Ai Cập cổ, người Ấn Độ cổ, người Do Thái, Thiên Chúa, Hồi giáo đều lý giải nguồn gốc của con người bắt đầu từ sự sáng tạo của Thượng Đế. Con người từ rất lâu đã quen với ý niệm về quà tặng, về sự may mắn, sự dựa dẫm, sự cứu rỗi, sự trừng phạt... đều từ người sáng tạo, chỉ có một số rất ít bắt đầu đòi hỏi về quyền tự do ý chí. Những kẻ hiếm hoi và lạc bầy đó là những người đầu tiên lên tiếng đòi hỏi quyền được tạo tác hệ thống, đòi được tự mình điều khiển. Chính họ là những kẻ ăn cắp ngọn lửa thiêng của Olympia (1), những kẻ dám ăn trái cấm (2), những kẻ dám giương cung bắn rụng mặt trời (3).

Nhắc lại câu chuyện xa xưa, tôi muốn gợi cho các bạn một ý nghĩ: Không cần biết những truyền thuyết về nguồn gốc loài người là đúng hay sai, nhưng dễ dàng để nhận thấy một điểm chung, chúng ta đã quá quen với việc thụ động và bị điều khiển bởi ai đó hay một quy luật nào đó. Nhiều người sẽ phản ứng khi đọc câu này và nói rằng: “Không! Tôi đang làm chủ cuộc đời tôi! Tội tự kiếm ra tiền! Tôi hoàn thành tốt công việc của tôi! Tôi đấu tranh cho những điều đúng đắn!” Bạn không nhìn thấy những sợi xích, điều đó không có nghĩa là bạn tự do. Đó là nghệ thuật của những người đang kiểm soát hệ thống.

Khi bạn chào đời, bạn phụ thuộc hoàn toàn vào hệ thống, bạn không tự kiếm được thức ăn, bạn không thể tự bảo vệ, bạn không thể tự tạo ra ngôn ngữ. Những lời dạy dỗ của bố mẹ, thày cô giáo bỗng chốc trở thành tiếng gọi bên trong chi phối tâm trí của bạn. Khi lớn lên, bạn quên mất điều đó nhưng chúng vẫn tồn tại và ăn lan trong vô thức. Lớn lên, khi bạn đi học, nhà trường đưa ra cho bạn một loạt quy định và để sinh tồn suốt mười mấy năm học, bạn buộc phải tuân thủ mà không được phép chống đối. Và cứ thế, cứ thế… hết lần này lần khác… bạn cho rằng mọi sự số phận đã sắp đặt cho bạn. Đó là ảo tưởng.

Nhiều người cho rằng ở xã hội hiện đại chúng ta tự do nhiều hơn. Định luật vạn vật hấp dẫn của Newton, thuyết tiến hóa của Darwin … đã đập tan sự ảnh hưởng thần thánh của Tạo Hóa đối với con người, đã giải phóng con người khỏi niềm tin mù quáng. Xã hội tư bản bắt đầu định hình, cơ sở vật chất phát triển, con người được nhiều quyền lợi mà trước đó không có, nhưng hãy thử nghĩ xem, chúng ta có thật sự được tự do. Thay vì gánh vác định mệnh của mình, chúng ta phải thực hiện cái được gọi là “vai trò xã hội”. Trong thời thần quyền và phong kiến, chúng ta chấp nhận định mệnh của mình bằng việc phục vụ thần thánh, đóng góp cho vua chúa… Trong xã hội đương đại, chúng ta có vẻ như chẳng phải phục vụ ai ngoài bản thân và gia đình.

Bây giờ tôi xin được kể một câu chuyện khác, dường như không ăn nhập gì nhưng lại rất liên quan đến chủ đề chúng ta đang nói. Câu chuyện này có thể là rất quen với các bạn: Một anh chàng sinh viên với hy vọng về sự thành công, để thành công, anh ta buộc phải học thật tốt kiến thức ở trường và ních cho đầy não những gì người ta dậy anh. Rời khỏi trường, anh ta nhận ra rằng mấy thứ vớ vẩn trường dậy chẳng giúp ích gì cho công việc tương lai của anh ta, anh ta phủ nhận chúng hoàn toàn. Anh ta bắt đầu thấy vấn đề dùng trang phục hàng hiệu, mua sắm xe đẹp, xuất hiện trong các nhà hàng sang trọng và ngoan ngoãn hoàn thành mọi yêu cầu của sếp… mới chính là con đường dẫn tới thành công. Anh ta nghĩ rằng anh ta đã làm chủ vận mệnh của mình. Thực ra anh ta đang làm công việc anh ta không thích, mua những đồ không xứng với giá trị thực và tiêu phí thời gian để nuôi sống kẻ khác chứ không phải bản thân mình. Quảng cáo, truyền thông nói rằng khi anh ta sử dụng những đồ xa xỉ ấy, giá trị bản thân anh ta sẽ được nâng cao và anh ta tin là như thế. Trên thực tế, anh ta chỉ là một kẻ tiêu thụ ngu ngốc tin vào lời dụ dỗ đốt tiền vào các mặt hàng để nuôi sống những ông chủ lớn. Hãy thử nhìn sự liên hệ, về bản chất niềm tin giá trị con người được nâng cao bằng đời sống xa xỉ trong xã hội hiện đại chẳng khác nào niềm tin về việc Chúa sẽ cho chúng ta lên Thiên Đàng nếu chúng ta ngoan ngoãn nghe lời.

Nhận việc. Đi làm. Cưới xin. Có con. Hợp thời trang. Hành động bình thường. Đi trên vỉa hè. Xem TV. Tuân
thủ luật pháp. Để dành cho lúc về già. Nào, hãy lặp lại lời tôi: Chúng ta tự do.

Tôn giáo, chính phủ, truyền thông, tiền tệ, thương mại dịch vụ, giáo dục… tất cả những thứ đó đều biến bạn trở thành những kẻ thụ động của hệ thống. Trong một hệ thống luôn tồn tại ba dạng người: sáng tạo hệ thống, vận hành hệ thống và người tiêu thụ. Nhìn lại các hệ thống trong lịch sử, ta sẽ thấy rằng chỉ có một vài người sáng tạo hệ thống, rất ít người vận hành hệ thống và số còn lại, số đông là người tiêu thụ. Với mô hình đó, các hệ thống trong cùng một thời đại rất kém phát triển, ít tương tác và nguy cơ xung đột với hệ thống khác luôn là vấn đề hệ trọng? Tại sao lại vậy?

Trước hết, ta thấy rằng vai trò sáng tạo hệ thống thường bắt nguồn từ tôn giáo và triết học. Socrates định hướng các giá trị con người, Arisote đưa ra học thuyết chính trị và mô hình tư duy mẫu mực, Moses sáng lập Do Thái giáo, Christ sáng lập Thiên Chúa giáo, Thích Ca Mâu Ni sáng lập Phật giáo, Khổng Tử sáng lập mô hình nhà nước Nho giáo. Những người sáng tạo hệ thống, họ không bị ràng buộc bởi hệ thống, họ vô chính phủ, vô đạo đức, vô giáo dục, họ hướng tới một lý tưởng cao đẹp, họ là những “siêu cá nhân”. Ở xã hội hiện đại, họ là Monstequieu (4), Voltaire (5) , là những người phát minh ra máy tính, ra Internet, những người có thể giải mã bản đồ gene … Họ giữ vai trò là những kẻ đột biến và lây lan sự đột biến, sau đó hệ thống tự động hình thành.

Sự ra đi của những người sáng tạo hê thống bắt đầu nảy sinh lớp người kiểm soát và điều khiển hệ thống. Mọi lý thuyết của người sáng tạo được nhắc đi nhắc lại như một sự cài đặt tâm trí với người trong hệ thống. Người trong hệ thống gần như không có quyền lựa chọn hoặc không biết đến quyền lựa chọn. Sự duy trì hệ thống bảo đảm quyền lợi của những người kiểm soát, thế nên không một người kiểm soát nào có nhu cầu phá hủy hệ thống. Và cứ thế, những người thụ động trong hệ thống trở thành công cụ để bảo vệ, thành thịt tươi để nuôi sống hệ thống. Nếu bạn đã đọc sách hoặc xem bộ phim “Cloud Atlas” được sản xuất năm 2012, bạn sẽ thấy hình ảnh của chính chúng ta trong những cô gái nhân bản vô tính. Chúng ta được sinh ra để phục vụ hệ thống, chúng ta làm theo mọi quy định hệ thống đặt ra, khi chúng ta hết giá trị sử dụng, chúng ta bị giết chết và đưa vào nhà máy sản xuất thức ăn để tái chế. Bạn có nhớ điều gì bắt ép các cô gái nhân bản phải tuân phục không? Sự đe dọa của chiếc vòng cổ tử hình và niềm tin được “thăng thiên” mà trên thực tế cả hai đều dẫn đến cái chết. Mọi hệ thống đều luôn kiểm soát bạn bằng hai cách: Đe dọa và tạo niềm tin. Mỗi thời đại khác nhau, mỗi hệ thống khác nhau, chúng lại có những hình thức khác nhau. Những người kiểm soát hệ thống cũ đều mong muốn hệ thống của mình được nhân rộng và sợ hãi khi thấy có hệ thống khác mạnh hơn hặc có khả năng đe dọa đến quyền lợi của mình. Bởi vậy, khi cố định thuộc một hệ thống, con người có xu hướng tẩy chay sự khác biệt bằng cách hủy diệt hoặc coi những gì bên ngoài hệ thống là tội lỗi, xấu xa, một dạng quỷ dữ.

Bạn có bao giờ thử hình dung rằng chính cuộc đời bạn là một hệ thống. Bạn tự sáng tạo ra hệ thống cho riêng bạn, bạn kiểm soát nó và bạn cũng là người trong nó? Điều này đòi hỏi nhiều nỗ lực hơn việc trở thành một trong ba thành phần của hệ thống. Nhưng thời thế đã thay đổi. Con người giờ đây không bị giới hạn bởi duy nhất một hệ thống, họ có khả năng tham gia nhiều hệ thống một lúc hoặc không tham gia bất cứ hệ thống nào. Tuy nhiên, điều này chưa được biết đến nhiều. Phần lớn chúng ta, dù tìm mọi cách để phủ định, chúng ta vẫn cứ tin rằng chúng ta là những kẻ thụ động trong cuộc sống này, mọi con đường cứ bày ra trước mắt và chúng ta cứ thế mà nhắm mắt đưa chân. Chúng ta chấp nhận những gì xã hội nhồi nhét vào đầu chúng ta, bằng lòng với loại kiến thức thứ cấp và bị dụ dỗ bằng những con mồi của thành công, của quyền lợi, của danh dự.

Mỗi chúng ta là một phần tử của hệ thống, không chỉ có thế, mỗi chúng ta là một phần tử của vũ trụ trong một tổng thể vững chắc. Khi một phần tử thay đổi, nó sẽ tạo thành phản ứng dây chuyền và tạo ra sự thay đổi toàn hệ thống. Bởi thế, vai trò của những người kiểm soát hệ thống chưa bao giờ là cần thiết cho sự phát triển, ngược lại, sự kiểm soát tạo ra giới hạn, thoái hóa và hủy diệt. Hãy tưởng tượng về những hệ thống chỉ có sự tiếp nối liên tục của chuỗi sáng tạo và biến đổi, sự ổn định được duy trì bằng các nguyên lý. Bạn lúc nào cũng vừa có thể là người sáng tạo, vừa có thể là người tiêu thụ. Chúng ta sẽ tự hình thành hệ thống lớn mà trong đó các hệ thống nhỏ trao đổi với nhau những giá trị mà mình tự tạo ra. Đó là mô hình lý tưởng mà tôi tin rằng bất cứ người sáng tạo nào cũng mơ ước.

Nhưng để tạo dựng điều đó không đơn giản. Nếu bạn có cùng một lý tưởng với chúng tôi, nếu bạn không chấp nhận mình là công cụ, là thịt tươi tái chế nuôi hệ thống, bạn hãy thay đổi. Không cần gì nhiều, bạn chỉ cần đứng lên và vùng lên chạy thật xa, cố gắng bứt khỏi vùng an toàn, bạn sẽ nhận ra rằng những sợi xích nào đang trói chân bạn? Khi nhận ra được sợi xích, bạn có cơ hội để thoát khỏi nó. Không thể thoát khỏi những hệ thống đang ràng buộc bạn, bạn sẽ không thể tạo hệ thống cho riêng mình, và điều đó có nghĩa bạn không có giá trị để trao đổi.

Bạn nói rằng điều tôi nói chỉ là không tưởng, chúng ta làm sao có thể thoát được hệ thống, vì thoát khỏi hệ thống này cũng sẽ chỉ rơi vào hệ thống khác. Có hề gì! Càng thoát được nhiều hệ thống, chúng ta sẽ càng tiến gần đến Sự Thật về con người. Tôi cho rằng, trên đời này, chẳng có hệ thống nào đáng để tuân phục hơn hệ thống vũ trụ. Và nếu có cách nào đó để tôi thoát khỏi hệ thống ấy, tôi cũng sẽ chẳng ngần ngại gì để chủ động vận hành vũ trụ, rồi một ngày nào đó có thể tôi rời bỏ hệ thống vĩ đại đó và khám phá một hệ thống khác bí ẩn hơn. Đó là con người tôi hướng tới, đó là con người tôi sẽ trở thành, đó là lý tưởng mà tôi đeo đuổi: Một con người tự do khám phá không bao giờ ngừng nghỉ.

© Hà Thủy Nguyên
Theo Book Hunter Club

---

CHÚ THÍCH:

(1) Ám chỉ câu chuyện Prometheue ăn cắp lửa của Olympia cho loài người

(2) Ám chỉ câu chuyện Adam và Eva trong Sáng Thế ký

(3) Ám chỉ chuyện Hậu Nghệ bắn rơi 8 mặt trời

(4) (5) Hai triết gia Khai Sáng của thế kỷ 18